«Κόφτης» στις διαθήκες υπέρ κλινικών και γηροκομείων: Προστασία για τους ευάλωτους ηλικιωμένους

Μετά από 80 χρόνια, οι κανόνες για τις κληρονομιές αλλάζουν ριζικά. Το νέο κληρονομικό δίκαιο φέρνει δύο μεγάλες ανατροπές. Από τη μία πλευρά, προστατεύει τους ηλικιωμένους απαγορεύοντας τις διαθήκες υπέρ κλινικών και γηροκομείων όπου νοσηλεύονται, ώστε να αποφευχθεί κάθε είδους εκμετάλλευση. Από την άλλη, αναγνωρίζει επιτέλους το δικαίωμα των φροντιστών, των ανθρώπων που στέκονται δίπλα στους ηλικιωμένους και τους προσφέρουν ουσιαστική φροντίδα, να μπορούν να κληρονομήσουν νόμιμα, βάζοντας τέλος στις ατέρμονες δικαστικές διαμάχες με τους συγγενείς.

Η Ομάδα Εργασίας που ανέλαβε και έφερε εις πέρας το σύνθετο έργο των μεταρρυθμίσεων του κληρονομικού δικαίου υπό τον επίτιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ, ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη έλαβε υπόψη της όλες τις ανάγκες για τον εκσυγχρονισμό των διατάξεων που αλλάζουν ύστερα από σχεδόν ογδόντα χρόνια. Και δεν μπορούσαν να μη βάλουν στο «κάδρο» των αλλαγών και αυτή την παράμετρο που αφορά τα πρόσωπα που παρέχουν πραγματική και ουσιαστική φροντίδα στον κληρονομούμενο, θέτοντας όρους και προϋποθέσεις για να δημιουργηθεί πλέγμα ασφαλείας και για τον κληρονομούμενο και για τον φροντιστή.

Τι προβλέπει λοιπόν η συγκεκριμένη διάταξη; Στο ρεπορτάζ της Μίνας Μουστάκα, στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ», το «κλειδί» για τους φροντιστές περιλαμβάνεται στη διάταξη του νομοσχεδίου με τον τίτλο «Κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ του προσώπου που παρείχε φροντίδα στον κληρονομούμενο».

Σε αυτή προβλέπεται ρητά ότι: «Συνιστάται κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ του προσώπου που είχε αναλάβει τη φροντίδα του κληρονομουμένου συμβάλλοντας ουσιωδώς και χωρίς αντάλλαγμα ή αντίστοιχη νόμιμη υποχρέωση στην κάλυψη των αναγκών του, είτε αυτοπροσώπως είτε μέσω άλλου, για χρονικό διάστημα τουλάχιστον 6 μηνών κατά τα τελευταία 3 έτη πριν από τον θάνατο του κληρονομουμένου.

Αντικείμενο της κληροδοσίας είναι το χρηματικό ποσό, το οποίο προσδιορίζεται με κριτήρια, όπως ιδίως το είδος, η διάρκεια και η έκταση των αναγκών του κληρονομουμένου που καλύφθηκαν από τον δικαιούχο. Το δικαστήριο μπορεί, αν το επιβάλουν οι περιστάσεις, να διατάξει αντί χρηματικού ποσού την αυτούσια απόδοση περιουσιακού στοιχείου της κληρονομίας αντίστοιχης αξίας».

Παράδειγμα

Πώς μπορεί να λειτουργήσει αυτή η διάταξη στην πράξη αποτυπώνεται σε ακόλουθο χαρακτηριστικό παράδειγμα:

Ο ηλικιωμένος Κ, χήρος και άτεκνος, έχει στην κυριότητά του ένα διαμέρισμα στο οποίο μένει, αλλά στερείται ρευστότητας. Ο Κ υποσχέθηκε στη γειτόνισσά του τη Γ ότι, αν εκείνη τον φροντίζει μέχρι τον θάνατό του, θα της αφήσει το διαμέρισμά του, που αποτελεί και το μοναδικό σημαντικό περιουσιακό του στοιχείο. Ο Κ έχει δύο ανιψιές, τις Α και Β, κόρες της προαποβιώσασας αδελφής του, οι οποίες ζουν σε διαφορετική πόλη. Πώς μπορεί να εξασφαλιστεί ότι το διαμέρισμα θα περιέλθει πράγματι στη Γ μετά τον θάνατο του Κ;

Κατά το ισχύον δίκαιο. Τυχόν σύμβαση μεταξύ Κ και Γ, με την οποία ο Κ εγκαθιστά τη Γ κληρονόμο του ή αναλαμβάνει την υποχρέωση να συντάξει διαθήκη με αυτό το περιεχόμενο, είναι άκυρη. Αν ο Κ δεν συντάξει διαθήκη με την οποία καταλείπει το διαμέρισμα στη Γ, αυτό θα περιέλθει στις ανιψιές του, Α και Β, ενώ στη Γ δεν θα περιέλθει τίποτα. Αλλά ακόμα και αν συντάξει διαθήκη, αυτή μπορεί να ανακληθεί οποτεδήποτε από τον Κ. Εν τέλει, ο Κ θα εξωθηθεί στην κατάρτιση σύμβασης εν ζωή (λ.χ. μεταβίβαση στη Γ της ψιλής κυριότητας του διαμερίσματος). Ωστόσο, αν η Γ τελικά δεν φροντίζει τον Κ δημιουργούνται σύνθετα ζητήματα, η αντιμετώπιση των οποίων εμφανίζει σημαντικές δυσχέρειες.

Κατά το προτεινόμενο σχέδιο. Οι Κ και Γ μπορούν να καταρτίσουν κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου με την οποία ο Κ εγκαθιστά τη Γ κληρονόμο του, καταλείποντάς της το διαμέρισμα, και η Γ αναλαμβάνει την υποχρέωση να τον φροντίζει . Ο Κ δεν μπορεί με διαθήκη να ορίσει ότι το διαμέρισμα θα περιέλθει σε άλλο πρόσωπο, παρά μόνο, εφόσον συντρέχουν οι προβλεπόμενες στον νόμο προϋποθέσεις, να αποδεσμευθεί από τη σύμβαση. Σημειώνεται ότι, ακόμα και αν ο Κ δεν καταρτίσει κληρονομική σύμβαση με τη Γ με την οποία την εγκαθιστά κληρονόμο, συνιστάται κατά την υπέρ της Γ κληροδοσία εκ του νόμου, με αντικείμενο χρηματική αξίωση, το ύψος της οποίας προσδιορίζεται στη βάση ανάλογη του είδους, της διάρκειας και της έκτασης των αναγκών του Κ που κάλυψε η Γ.

Ωστόσο, η Ομάδα Εργασίας με τις νομοθετικές της προβλέψεις βάζει… φραγή στην εγκυρότητα των διαθηκών που συντάσσονται μέσα σε κλινικές ή μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων, όταν αφήνονται περιουσιακά στοιχεία σε πρόσωπα που εργάζονται εκεί, σε μια προσπάθεια προστασίας της βούλησης του κληρονομουμένου, ιδιαίτερα σε εκείνες τις κρίσιμες στιγμές που είναι πιο ευάλωτος.

Τι προβλέπεται

Συγκεκριμένα, στο σχέδιο νόμου προβλέπεται ότι: «Ιδιόγραφη διαθήκη η οποία καταρτίζεται από πρόσωπα που περιθάλπονται σε νοσοκομεία, κλινικές, μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων και άλλα θεραπευτήρια κατά τη διάρκεια της περίθαλψής τους ή εντός τριών μηνών από τη για οποιονδήποτε λόγο διακοπή της είναι άκυρη, κατά το μέρος που με αυτή καταλείπονται περιουσιακά στοιχεία σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα στα οποία ανήκουν τα θεραπευτήρια αυτά ή τα οποία τα διοικούν ή απασχολούνται με οποιονδήποτε τρόπο». Μοναδική εξαίρεση για να ξεπεραστεί το εμπόδιο της ακυρότητας της διαθήκης είναι μία: να πρόκειται για πρόσωπα που καλούνται στην εξ αδιαθέτου διαδοχή.

Αξίζει να σημειωθεί τέλος ότι, σύμφωνα με το νομοσχέδιο, «περιοδικές διακοπές της περίθαλψης κατά τα διαδοχικά διαστήματα, μικρότερα των τριών μηνών το καθένα, θεωρείται ότι δεν διακόπτουν την περίθαλψη» και ως εκ τούτου διαθήκη που αφήνει την κληρονομιά στο προσωπικό του νοσηλευτικού ιδρύματος είναι επίσης άκυρη.