Όταν η Σαχάρα ήταν πράσινη: Επιστήμονες αποκαλύπτουν ένα χαμένο υγρό παρελθόν 8.000 ετών
Για δεκαετίες οι επιστήμονες υποψιάζονταν ότι η σημερινή άνυδρη και αφιλόξενη Σαχάρα δεν ήταν πάντα έτσι. Νέα επιστημονικά στοιχεία από σπηλιές στο νότιο Μαρόκο έρχονται πλέον να επιβεβαιώσουν με εντυπωσιακό τρόπο αυτή την υπόθεση, αποκαλύπτοντας ότι πριν από περίπου 8.000 χρόνια η περιοχή γνώριζε πολύ πιο υγρές κλιματικές συνθήκες, με συχνές βροχοπτώσεις και εκτεταμένη βλάστηση.
Η ανακάλυψη βασίζεται στη μελέτη σταλαγμιτών, των χαρακτηριστικών ορυκτών σχηματισμών που αναπτύσσονται στο δάπεδο των σπηλαίων όταν νερό στάζει από την οροφή μεταφέροντας διαλυμένα μέταλλα. Οι σχηματισμοί αυτοί λειτουργούν σαν φυσικά αρχεία του παρελθόντος, καθώς κάθε στρώμα τους αποτυπώνει πληροφορίες για τις κλιματικές συνθήκες που επικρατούσαν την εποχή της δημιουργίας του.
Οι ερευνητές πραγματοποίησαν αποστολές σε απομακρυσμένες σπηλιές νότια των βουνών του Άτλαντα και συνέλεξαν μικροσκοπικά δείγματα σταλαγμιτών, ορισμένα μόλις λίγα χιλιοστά σε μέγεθος. Με τη βοήθεια σύγχρονων γεωχημικών τεχνικών ανέλυσαν την παρουσία ισοτόπων ουρανίου και θορίου, μια μέθοδο που επιτρέπει με μεγάλη ακρίβεια τη χρονολόγηση των ορυκτών αποθέσεων.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι σταλαγμίτες άρχισαν να αναπτύσσονται πριν από περίπου 8.700 χρόνια και σταμάτησαν να σχηματίζονται περίπου πριν από 4.300 χρόνια. Το γεγονός αυτό αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι την περίοδο αυτή η περιοχή δεχόταν σημαντικά περισσότερες βροχοπτώσεις από ό,τι σήμερα. Οι σταλαγμίτες μπορούν να σχηματιστούν μόνο όταν υπάρχει επαρκές νερό που διαπερνά τα εδάφη και τα πετρώματα πάνω από τα σπήλαια, γεγονός που σημαίνει ότι το κλίμα της περιοχής ήταν τότε σαφώς πιο υγρό.
Η ανακάλυψη αυτή δεν αφορά μόνο το κλίμα αλλά και την ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών της Βόρειας Αφρικής. Τα αρχαιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι την ίδια περίοδο αυξήθηκαν σημαντικά οι νεολιθικοί οικισμοί στις περιοχές νότια του Άτλαντα. Οι κοινότητες αυτές βασίζονταν κυρίως στην κτηνοτροφία και χρειάζονταν άφθονο νερό και βλάστηση για τη διατροφή των ζώων τους.
Η αυξημένη βροχόπτωση φαίνεται πως δημιούργησε εκτεταμένα βοσκοτόπια και υδάτινους πόρους, επιτρέποντας στους πληθυσμούς να εγκατασταθούν σε περιοχές που σήμερα αποτελούν τμήμα της πιο ξηρής ερήμου του πλανήτη. Η Σαχάρα εκείνης της εποχής δεν ήταν η αχανής θάλασσα άμμου που γνωρίζουμε σήμερα, αλλά ένα μωσαϊκό λιβαδιών, λιμνών και σαβανών που μπορούσαν να στηρίξουν ανθρώπινες δραστηριότητες.
Για να κατανοήσουν την προέλευση των βροχοπτώσεων, οι ερευνητές ανέλυσαν επίσης τη σύσταση των ισοτόπων οξυγόνου στα στρώματα των σταλαγμιτών. Η χημική αυτή «υπογραφή» επέτρεψε να εντοπιστούν τα ατμοσφαιρικά συστήματα που μετέφεραν την υγρασία στην περιοχή.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι βροχές πιθανότατα προέρχονταν από τα λεγόμενα “τροπικά πλούμια”, τεράστιες ζώνες νεφών που μπορούν να μεταφέρουν υγρασία από τις τροπικές περιοχές προς τα βορειότερα γεωγραφικά πλάτη. Πρόκειται για ατμοσφαιρικά φαινόμενα που σήμερα επηρεάζουν περιστασιακά τη Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική, αλλά στο παρελθόν φαίνεται πως είχαν πολύ ισχυρότερη παρουσία.
Η μελέτη αποτελεί την πρώτη σαφή απόδειξη ότι τέτοια τροπικά συστήματα επηρέαζαν τις βροχοπτώσεις στη βορειοδυτική Σαχάρα κατά την περίοδο εκείνη. Παράλληλα, ενισχύει τη θεωρία της λεγόμενης «Πράσινης Σαχάρας», μιας φάσης στην οποία μεγάλες εκτάσεις της ερήμου μετατράπηκαν σε εύφορα τοπία λόγω αλλαγών στα παγκόσμια κλιματικά συστήματα.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι ακόμη και ελάχιστες ποσότητες ορυκτών αποθέσεων από σπηλιές μπορούν να αποκαλύψουν τεράστιες αλλαγές στο περιβάλλον της Γης. Η μελέτη μικροσκοπικών τμημάτων σταλαγμιτών επιτρέπει την ανασύσταση του κλίματος χιλιάδων ετών πριν από την ύπαρξη μετεωρολογικών μετρήσεων.
Η έρευνα συνεχίζεται με στόχο να υπολογιστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια πόσο αυξήθηκαν οι βροχοπτώσεις εκείνη την περίοδο και πώς μεταβλήθηκαν σταδιακά μέχρι την επιστροφή των ξηρών συνθηκών που οδήγησαν στη σημερινή μορφή της Σαχάρας.
Τα νέα ευρήματα υπενθυμίζουν ότι το κλίμα της Γης έχει μεταβληθεί δραματικά στο παρελθόν και ότι ακόμη και τα πιο ακραία τοπία μπορούν να κρύβουν μια πολύ διαφορετική ιστορία από αυτή που βλέπουμε σήμερα. Η έρημος που σήμερα καλύπτει τεράστιες εκτάσεις της Βόρειας Αφρικής υπήρξε κάποτε ένας ζωντανός οικολογικός χώρος, όπου η βροχή, η βλάστηση και οι ανθρώπινες κοινωνίες συνυπήρχαν για χιλιάδες χρόνια.