Δικαστικές περιπέτειες για την πρώτη AI υπουργό
Τον Σεπτέμβριο του 2025 η κρατική τηλεόραση της Αλβανίας παρουσίαζε το νέο κυβερνητικό σχήμα της χώρας ενώ χιλιάδες πολίτες προσπαθούσαν να αντιληφθούν αυτό που μόλις είχαν ακούσει: Ο πρωθυπουργός Εντι Ράμα είχε αναγγείλει την πρώτη υπουργό προϊόν Τεχνητής Νοημοσύνης στον κόσμο. Η Diella, που σημαίνει «ήλιος» στα αλβανικά, είχε το πρόσωπο και τη φωνή της δημοφιλούς αλβανίδας ηθοποιού Ανίλα Μπίσα και ήταν ντυμένη με την παραδοσιακή ενδυμασία της Αλβανίας.
Με το χαρτοφυλάκιό της να περιλαμβάνει την εξάλειψη της διαφθοράς στις δημόσιες συμβάσεις, κατά τους έξι μήνες της θητείας της η ψηφιακή υπουργός έχει γίνει αποδέκτης σκληρής κριτικής και έχει αναγκαστεί να αποκρούσει ακόμη και μέσα στο αλβανικό κοινοβούλιο όσους τη χαρακτηρίζουν ανεπαρκή λόγω της μη ανθρώπινης υπόστασής της.
Πλέον, μπαίνει σε νέες περιπέτειες· αυτή τη φορά δικαστικές: Η ηθοποιός Ανίλα Μπίσα υπέβαλε μήνυση στην αλβανική κυβέρνηση και στον ίδιο τον Εντι Ράμα για τη χρήση της εικόνας και της φωνής της στο avatar της Diella, κάτι για το οποίο, όπως επισημαίνει, δεν είχε ενημερωθεί, ούτε είχε δώσει τη συγκατάθεσή της. Για τον λόγο αυτόν ζητεί αποζημίωση ύψους 1 εκατ. ευρώ. Οπως υποστηρίζει, η εμπλοκή της σε αυτή την ιστορία την έχει βλάψει ανεπανόρθωτα. «Πέφτω θύμα διαδικτυακής παρενόχλησης και ανεπιθύμητης προσοχής στον δρόμο. Τώρα οι άνθρωποι με φωνάζουν Diella και θεωρούν πως είμαι υπουργός της κυβέρνησης» ανέφερε στο Reuters.
Η υπόθεση έφτασε στις δικαστικές αίθουσες πριν από λίγες ημέρες. Εκεί, το Διοικητικό Δικαστήριο των Τιράνων απέρριψε το αίτημα της ηθοποιού για άμεση αναστολή της λειτουργίας της Diella, ωστόσο ενέκρινε την εκδίκαση της υπόθεσης, με αποτέλεσμα η κύρια νομική διαμάχη να συνεχίζεται. Κάπως έτσι η πρώτη ψηφιακή υπουργός στον πλανήτη βρίσκεται στο επίκεντρο μιας πρωτοφανούς διαμάχης προσωπικών δεδομένων.
Η σύμβαση
Κομβικό σημείο της υπόθεσης είναι ότι η Ανίλα Μπίσα, η οποία μετρά ήδη μια πορεία 40 ετών στο θέατρο και σε τηλεοπτικές παραγωγές, παραδέχεται ότι είχε συνάψει σύμβαση με το αλβανικό κράτος ώστε να χρησιμοποιηθεί η μορφή της για το avatar εικονικής βοηθού στην ψηφιακή πύλη e-Albania, όχι όμως για υπουργικό ρόλο. Σύμφωνα με την αλβανική νομοθεσία, η οποία ευθυγραμμίζεται με τα πρότυπα προστασίας δεδομένων της Ευρωπαϊκής Ενωσης, η εικόνα και η φωνή ενός ατόμου χαρακτηρίζονται ως προσωπικά δεδομένα. «Οποιαδήποτε χρήση πέραν της διάρκειας ή του συμφωνημένου σκοπού της σύμβασης συνιστά παραβίαση» ανέφερε στην «Deutsche Welle» ο Ελτον Πέπο, αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή των Τιράνων. Από την πλευρά του, ο Μαρκ Μάρκου, κοσμήτορας της Σχολής Ιστορίας και Φιλολογίας και διδάσκων στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Τιράνων, υποστηρίζει πως ακόμα και όταν δίνεις τη συγκατάθεσή σου για τη χρήση της εικόνας σου, «κανείς δεν έχει το δικαίωμα να πάρει την ταυτότητά σου και να τη χρησιμοποιήσει πέρα από ό,τι συμφωνήθηκε». Ο πρωθυπουργός της Αλβανίας Εντι Ράμα, ο οποίος υπηρετεί την τέταρτη θητεία του, κέρδισε τις εκλογές του 2025 υποσχόμενος την πλήρη ένταξη της χώρας του στην Ευρωπαϊκή Ενωση έως το 2030. Για την επίτευξη αυτού του στόχου απαιτούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η καταπολέμηση της διαφθοράς αποτελεί μία από τις κύριες απαιτήσεις των Βρυξελλών από τη χώρα των 2,3 εκατομμυρίων κατοίκων, η οποία ξεκίνησε επίσημα τις διαπραγματεύσεις ένταξης στην ΕΕ πριν από τέσσερα χρόνια. Στο πλαίσιο αυτό, η Diella θεωρείται από πολλούς ικανή να ανοίξει την πόρτα της ΕΕ για την Αλβανία. Οπως υποστηρίζουν, ως ψηφιακό δημιούργημα μένει αλώβητη από ανθρώπινους πειρασμούς και μπορεί να επιβλέπει τους δημόσιους διαγωνισμούς και τις συμβάσεις με αυστηρά κριτήρια, ώστε αυτοί να απαλλαγούν «100% από διαφθορά». Το είχε περιγράψει με γλαφυρό τρόπο ο ίδιος ο Εντι Ράμα σε συνέντευξή του στους «New York Times» τον περασμένο Ιανουάριο: «Η τεχνολογία δεν έχει φίλους, δεν δέχεται καφέ και δεν φοβάται τα αντίποινα. (….) Είμαστε μια χώρα ξαδέρφων – δεν είναι εύκολο να έχεις απόλυτα δίκαιες και διαφανείς αλληλεπιδράσεις σε μια χώρα ξαδέρφων». Οπως, μάλιστα, επεσήμανε κατά την παρουσίαση της Diella στο Συνέδριο του Παγκόσμιου Διαλόγου του Βερολίνου τον Οκτώβριο του 2025, στόχος της Αλβανίας είναι να αποκτήσει κάθε υπουργείο της χώρας εκπαιδευμένες ομάδες Τεχνητής Νοημοσύνης για να εντοπίζουν ανεπάρκειες, να αυτοματοποιούν επαναλαμβανόμενες εργασίες και να καθιστούν τα αποτελέσματα μετρήσιμα σε πραγματικό χρόνο. Οπως φαίνεται, η αλβανική κυβέρνηση θα δώσει μεγάλη μάχη για την υπεράσπιση της Diella. Αλλωστε, όπως είπε ο Ράμα αστειευόμενος, «Είναι η κόρη μου και είναι πολύ πιστή στον πατέρα της».