Βαλερί Ροζού στα ΝΕΑ: «Δεν τρέφω αυταπάτες για δίκαιη και βιώσιμη ειρήνη»
«Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν λειτουργεί ως μεσολαβητής ανάμεσα στις δύο πλευρές. Υιοθετεί τις επιδιώξεις της μιας και δεν κρύβει την πρόθεσή του να ταπεινώσει την άλλη». Διευθύντρια ερευνών στο βελγικό Ταμείο Επιστημονικής Ερευνας (FNRS), καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Λουβέν, η Βαλερί Ροζού δεν τρέφει σε αυτό το στάδιο αυταπάτες για την πιθανότητα μιας «δίκαιης και βιώσιμης» ειρήνης στην Ουκρανία.
Εχετε μελετήσει ενδελεχώς τον ρόλο που διαδραματίζει η μνήμη του παρελθόντος στις διεθνείς σχέσεις και τις διαπραγματεύσεις. Πώς μπορεί η ιστορική μνήμη, που συχνά εργαλειοποιείται, να βοηθήσει, ή αντίθετα να παρεμποδίσει, τις διαπραγματεύσεις για μια βιώσιμη ειρήνη στην Ουκρανία;
Η μνήμη είναι ένα συναρπαστικό φαινόμενο, βαθιά αμφίσημο. Δεν είναι από μόνη της ούτε θετική ούτε αρνητική· όλα εξαρτώνται από τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιείται. Στην πραγματικότητα, συνδέεται περισσότερο με τις ανάγκες και τα συμφέροντα του παρόντος παρά με τα ίδια τα γεγονότα του παρελθόντος. Αυτό ακριβώς εννοεί ο Αγιος Αυγουστίνος στις Εξομολογήσεις, όταν μιλάει για τη μνήμη ως «παρόν του παρελθόντος».
Τι σημαίνει αυτό για την Ουκρανία; Και στις δύο πλευρές του μετώπου, τα επίσημα αφηγήματα και οι προσωπικές μνήμες συνθέτουν ένα πολυστρωματικό παλίμψηστο που εκτείνεται σε πολλές γενιές. Βρέθηκα στην Ουκρανία τον περασμένο Οκτώβριο και άκουσα επανειλημμένα χήρες να μιλούν για «τους δολοφόνους», «τους ίδιους» που κάποτε είχαν εκτοπίσει έναν παππού ή είχαν αφήσει μια πρόγονο να πεθάνει από την πείνα. Η φράση «οι ίδιοι» φανερώνει πώς συγχωνεύονται οι εχθροί του παρελθόντος με εκείνους του παρόντος, πώς αναζωπυρώνονται συναισθήματα που μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά.
Από αυτή τη σκοπιά, το παρελθόν δεν μπορεί παρά να λειτουργεί ως τροχοπέδη στις σημερινές διαπραγματεύσεις. Καθιστά αδύνατη κάθε εμπιστοσύνη απέναντι στο Κρεμλίνο, το οποίο δεν διστάζει να αρνείται τις σφαγές του παρελθόντος. Οι αλλεπάλληλες αναθεωρήσεις των σχολικών εγχειριδίων στη Ρωσία είναι χαρακτηριστικές: το επίσημο αφήγημα παρουσιάζει τη Ρωσία ως ηρωική ή ως θύμα, ποτέ όμως ως θύτη.
Πώς κρίνετε τους χειρισμούς του Ντόναλντ Τραμπ στο Ουκρανικό; Μπορούν να θεωρηθούν ως μια μορφή έμμεσης νομιμοποίησης της ρωσικής επιθετικότητας, που αποδυναμώνει τη θέση της Ουκρανίας διεθνώς;
Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν λειτουργεί ως μεσολαβητής ανάμεσα στις δύο πλευρές. Υιοθετεί τις επιδιώξεις της μιας και δεν κρύβει την πρόθεσή του να ταπεινώσει την άλλη. Μια πραγματική μεσολάβηση απαιτεί χρόνο, όχι βιασύνη· διάθεση να ακούσεις, όχι αλαζονεία. Προϋποθέτει την οικοδόμηση εμπιστοσύνης και με τα δύο μέρη. Βρισκόμαστε σχεδόν στον αντίποδα ενός τέτοιου σεναρίου.
Εχετε πει ότι το 2025 επιβεβαίωσε «το τέλος της μεταπολεμικής τάξης». Θεωρείτε ότι το 2026 μπορεί να επιβεβαιώσει πως η ανθρωπότητα είναι καταδικασμένη να επαναλαμβάνει, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, τα λάθη του παρελθόντος;
Δεν διαθέτω μαντικές ικανότητες, όμως είμαι απαισιόδοξη για τη χρονιά που ξεκίνησε. Δεν βλέπω πώς μπορεί να υπάρξει ουσιαστική διέξοδος από τις συγκρούσεις – είτε στην Ουκρανία, είτε στη Γάζα, στο Σουδάν ή στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό – όσο οι διεθνείς σχέσεις αντιμετωπίζονται ως ένα παίγνιο όπου το κέρδος του ενός συνεπάγεται την απώλεια του άλλου, όπως κάνουν σήμερα η αμερικανική κυβέρνηση και αρκετοί πολιτικοί ηγέτες. Επίλυση μιας σύγκρουσης σημαίνει μετασχηματισμό της σχέσης μεταξύ των αντιπάλων, όχι απλώς κατάπαυση του πυρός.
Λέτε πως η Ευρώπη παραμένει ανέτοιμη να αντιμετωπίσει μια στρατιωτική απειλή. Γιατί άργησε τόσο να συνειδητοποιήσει τον κίνδυνο; Ή μήπως δεν τον έχει ακόμη αντιληφθεί πλήρως;
Νομίζω πως οι πολιτικές ηγεσίες άνοιξαν τα μάτια έπειτα από μια σειρά ανησυχητικών συμβάντων – αρκεί να θυμηθεί κανείς την περιφρόνηση που έχουν επιδείξει τόσο στην Ουάσιγκτον όσο και στη Μόσχα απέναντι στην Ευρώπη. Οι κοινωνίες, ωστόσο, δυσκολεύονται να αποδεχθούν την ιδέα ενός πολέμου όχι απλώς στα σύνορα της ηπείρου, αλλά εντός του ευρωπαϊκού εδάφους. Για δεκαετίες, η Ευρώπη επένδυσε στην απομάκρυνση κάθε λογικής στρατιωτικής αντιπαράθεσης και στην ενίσχυση της διακρατικής αλληλεγγύης. Η σημερινή διεθνής οπισθοδρόμηση συνιστά μια οδυνηρή αφύπνιση.
Πιστεύετε ότι σε έναν χρόνο θα γράφουμε για την πέμπτη επέτειο του πολέμου στην Ουκρανία ή ότι θα έχει βρεθεί λύση; Και αν υπάρξει λύση, πόσο πιθανό είναι να πρόκειται για τη δίκαιη και βιώσιμη ειρήνη που ελπίζουν οι Ουκρανοί;
Σε αυτή τη φάση δεν τρέφω αυταπάτες για τις πιθανότητες μιας δίκαιης και βιώσιμης ειρήνης. Οι διακηρυγμένοι στόχοι της διαμεσολάβησης προβάλλονται επιδεικτικά: η επιδίωξη συναλλαγών και συμφερόντων. Οσο για τα ίδια τα εμπλεκόμενα μέρη, κανένα δεν δείχνει πρόθεση να μεταβάλει ουσιαστικά τη σχέση του με τον αντίπαλο. Το Κρεμλίνο διατηρεί τις εδαφικές του βλέψεις και ουδέποτε σεβάστηκε τις προηγούμενες συμφωνίες. Από την ουκρανική πλευρά, η συνέχιση των μαζικών επιθέσεων σε μη στρατιωτικούς στόχους δεν συμβάλλει στην άμβλυνση της ριζωμένης δυσπιστίας και του μίσους. Επειτα από έναν πόλεμο, ο χρόνος δεν μετριέται σε χρόνια, αλλά σε γενιές.