Η λαμπρή ταπεινοσύνη των εκτελεσμένων

Απέναντι στις καταπληκτικές φωτογραφίες με την πορεία θανάτου των κομμουνιστών και αριστερών στην Καισαριανή, όλοι θέλουμε κάτι ισοδύναμα άμεσο και δραστικό. Θέλουμε να χωρέσουμε στο θάμβος. Θέλουμε να κλέψουμε λίγο από το ασύλληπτο που εικονίζουν. Κακά τα ψέματα, οι ιστορικές αφηγήσεις που έχουν προϋπάρξει, δεν μπορούν να ανταγωνιστούν την παραστατική δύναμη της εικόνας.

Πέρα από την τεκμηρίωση της αυθεντικότητας ή την απόκτησή τους από το ελληνικό κράτος και πέρα από τη διαδικασία χαρακτηρισμού τους ως μνημείου που ήδη ολοκληρώθηκε, οι φωτογραφίες, παίζουν ήδη ένα πολύ σημαντικό ρόλο. Επανεγκαθιστούν την ιδεολογική έννοια «αριστερός», κυρίως όμως την πίστη σε ιδανικά και ηθικές αρχές (το πιο χαμένο από τα ιστορικά θησαυρίσματα).

Οταν αυτά έχουν σε πολύ μεγάλο βαθμό φθαρεί και με συστηματική επιμέλεια, απονομιμοποιηθεί. Δεν είναι λίγες οι στιγμές που η αντιαριστερή πολεμική αποκτά σχεδόν ρατσιστικά χαρακτηριστικά. Και δεν είναι μόνο δείγμα μιας αποκαθηλωτικής μέριμνας, ο επιθετικός προσδιορισμός «αριστερός και άπλυτος» που διατύπωσε πρόσφατα κάποιος υπερφίαλος. Ούτε οι χιλιάδες τοξικές αναρτήσεις που απεντάσσουν (ακόμα μια φορά) την Αριστερά από τον «εθνικό κορμό».

Είναι οι τρόποι δόμησης της έννοιας μέσα στην καθημερινή πολιτική αντιμαχία, όχι μόνο από παραδοσιακούς αντικομμουνιστές, όπως η κυβερνητική «ομάδα Καρατζαφέρη» ή τους ακροδεξιούς, αλλά και από πολλούς επαγγελματίες της Αριστεράς, κομιστές της ιδιοκτησίας της και «κακοφορμιστές» της ουσίας της. Οι ποιότητες που θεμελιώνουν οι φωτογραφίες των σχεδόν υπερφυσικών αυτών ταπεινών ανθρώπων, είναι η ασύλληπτη για τα σημερινά δεδομένα, πρόσληψη των «ανώτερων ιδανικών», της «υπερηφάνειας», της πατρίδας («πεθαίνω για τη Ελλάδα»), της πολιτικής στράτευσης («καμιά δύναμη δεν θα τσακίσει το ΚΚΕ»), της νουθεσίας για δημιουργία («να γίνει δασκάλα» η κόρη) σύμφωνα και με τα σπαράγματα και τα χλωμά σημειώματα που βρέθηκαν μετά την εκτέλεσή τους. Ολοι σπεύδουμε να σταθούμε στον αδιανόητο για τα σημερινά δεδομένα τρόπο με τον οποίο προχωρούν οι τότε νέοι προς τον θάνατο.

Ολοι θέλουμε να εισφέρουμε (να χωρέσουμε). Κάποιος να εντοπίσει την τοπική συγγένεια, κάποιος την ιδεολογική γειτνίαση, κάποιος να ανασύρει έναν δικό του ανάλογο ηρωικό πρόγονο. Χρησιμοποιούμε τις φωτογραφίες ως ένα συλλογικό άλλοθι που μας αναπροσανατολίζει μέσα στον «πραγματισμό» μας; Που μας τακτοποιεί μέσα στην κεντρώα ορθοφροσύνη ή μέσα στον άκαπνο ριζοσπαστισμό ή μέσα στην ενοχική μισαλλοδοξία;

Για το τελευταίο, μην ξεχνάμε, ότι ένα τμήμα των συγχρόνων τους «κάρφωναν» ή και εκτελούσαν κατά διαταγή των κατοχικών δυνάμεων. Μην ξεχνάμε δε ότι τα παλικάρια της «Καισαριανής» και πολλά άλλα, είχαν μια πολλαπλή διαδοχή. Οχι μόνο ισοϋψείς ήρωες. Αλλά και ανθρώπους της νοικοκυροσύνης , ανθρώπους της εξορίας και των μεταγενέστερων εμφύλιων και μετεμφυλιακών εκτελέσεων, αλλά και ανθρώπους της ιδιοτελούς δωσιλογικής εκδικητικότητας.

Αυτή η πολύπλευρη διάδοχη κατάσταση θεμελίωσε ιδεολογικές στάσεις και αποκρυστάλλωσε και τους νοικοκύρηδες «κυρ Παντελήδες» αλλά και τους παραγωγικούς και πείσμωνες, που εργάστηκαν και πρόκοψαν για να «σπουδάσουν τα παιδιά και να ξεφύγουν».

Μέσα στη διάδοχη κατάσταση αναπτύχθηκε, εκτός από την αριστερή κοινοβουλευτική εμμένεια και ο αριστερός εγωισμός, συμπλεκόμενος με τη βουλιμική εξουσιομανία των αντιπάλων. Αλλά και ο μετεμφυλιακός αριστερός ηρωισμός, ιδίως η υψηλή ποιητική, καλλιτεχνική δημιουργία και διανοητική παραγωγή. Αυτός ο περίπλοκος κλήρος υπέδειξε, χωρίς δυστυχώς να μπορέσει να θεμελιώσει, τον ορθολογισμό, το όραμα, μέσα από μια – με σημερινούς όρους – ηρωική, δηλαδή «ανορθολογική» πράξη. Ολα μαζί τα κληροδοτήματα. Υψηλά και ποταπά.

Τι τα έχουμε κάνει αυτά τα πολιτισμικά και πολιτικά υλικά;

Αυτό το χάλι που βλέπουμε.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος και καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ