Λαϊκή οργή: Ένα δημοκρατικό σύμπτωμα
Και ξαφνικά, έρχεται να ταράξει την κυβερνητική μακαριότητα μια δημοσκόπηση. Πάνω από τρεις στους τέσσερις Ελληνες (76%) εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για τον τρόπο που λειτουργεί η δημοκρατία στη χώρα τους και το ποσοστό αυτό είναι το μεγαλύτερο μεταξύ των χωρών (Ελλάδα, Γαλλία, Ρουμανία, Βρετανία, Σουηδία) που έλαβαν μέρος στην έρευνα του ινστιτούτου AboutPeople. Πάνω από τους μισούς Ελληνες (55%) λένε επίσης ότι δεν αισθάνονται κοντά στο κόμμα που ψήφισαν στις τελευταίες εκλογές, ένα ποσοστό που επίσης είναι το μεγαλύτερο στην έρευνα. Είναι βέβαιη η κυβέρνηση ότι μπορεί να αγνοεί ατιμώρητα αυτή τη συσσωρευμένη οργή, αποδίδοντάς την σε παραπληροφόρηση της αντιπολίτευσης;
Το φαινόμενο της δυσπιστίας απέναντι στους θεσμούς δεν είναι φυσικά μόνο ελληνικό. Οπως αναφέρει το Politico, που δημοσίευσε κατ’ αποκλειστικότητα τα αποτελέσματα της προαναφερθείσας δημοσκόπησης, ένας στους πέντε εξ αυτών που έλαβαν μέρος (22%) είπε ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η δικτατορία είναι προτιμότερη από τη δημοκρατία, ενώ ένας στους τέσσερις (26%) εξέφρασε τη συμφωνία του με την παρακάτω δήλωση: «Αν υπήρχε ένας ικανός και αποτελεσματικός ηγέτης στη χώρα μου, δεν θα με πείραζε να περιορίζει τα δημοκρατικά δικαιώματα και να μη λογοδοτεί προς τους πολίτες για τις πράξεις του». Είναι βέβαιες οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ότι μπορούν να υποτιμούν χωρίς συνέπειες αυτό το υποβόσκον φλερτ με τον αυταρχισμό, αποδίδοντάς το σε παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων;
Η οργή εκφράζεται με διάφορους τρόπους, άλλους περισσότερο κι άλλους λιγότερο αποδεκτούς από την κοινωνία: το πρώτο τεύχος του περιοδικού «TA NEA/Int.», που κυκλοφόρησε τον περασμένο Μάιο, ήταν αφιερωμένο στους Ελληνες που διαδήλωναν με σύνθημα «Δεν έχω οξυγόνο», στους Σέρβους που διαμαρτύρονταν για τη διαφθορά, στους Γάλλους που αντιδρούσαν στην «κανονικοποίηση» της Ακροδεξιάς, στους Αμερικανούς που ξεσηκώνονταν κατά του Τραμπ, στους Ισραηλινούς που διεκδικούσαν τον επαναπροσδιορισμό της δημοκρατίας, στους Τούρκους που ζητούσαν την απελευθέρωση του Ιμάμογλου, στους Ιταλούς που ζητούσαν μια Ευρώπη χωρίς αποκλεισμούς. Εκτοτε, η εικόνα έχει αλλάξει, οι περισσότεροι διαδηλωτές γύρισαν σπίτι, όχι όμως επειδή ικανοποιήθηκαν τα αιτήματά τους, αλλά επειδή ένιωσαν ότι δεν γίνεται τίποτα. Για να μείνουμε στα Τέμπη, μπορεί να αποκαλύφθηκαν διάφορα ψεύδη κι υπερβολές, αλλά η αίσθηση της ασφυξίας, ιδιαίτερα στους νέους, δεν έχει υποχωρήσει. Και μπορεί η δίκη να ξεκινήσει σε λίγο καιρό, αλλά η πεποίθηση ότι δεν θα αποδοθεί δικαιοσύνη είναι διάχυτη.
«Την ώρα που η Ευρώπη εφοδιάζεται με σχέδια ανθεκτικότητας, ψηφιακές ασπίδες και στρατηγικά δόγματα εναντίον υβριδικών απειλών, ξεχνάει συχνά ότι η πρώτη ρωγμή της ασφάλειας κρύβεται στην κοινωνική περιφρόνηση», σημείωνε πριν από λίγο καιρό στον ιστότοπο Mediapart ο Τιερί-Πολ Βαλέτ, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ασφάλειας και Στρατηγικής (CESS). «Διότι δεν υπάρχει κυριαρχία χωρίς νομιμότητα και δεν υπάρχει νομιμότητα όταν δεν ακούγονται με ειλικρίνεια εκείνοι που, στην αναταραχή ή στη σιωπή, προειδοποιούν, διαμαρτύρονται, αντιστέκονται. Η Ευρώπη θα αντέξει αν κατανοήσει τα αισθήματα οργής της. Αν τα αγνοήσει, θα λυγίσει».
Οι θεσμοί δυσκολεύονται συχνά να εισπράξουν την οργή ως σήμα συναγερμού, συνέχιζε ο γάλλος αναλυτής. Την αντιμετωπίζουν διαισθητικά ως μια αταξία, μια απειλή, μια ρήξη του κοινωνικού συμβολαίου. Κι όμως, η λαϊκή οργή είναι πάνω απ’ όλα ένα δημοκρατικό σύμπτωμα. Εκφράζει μια καθυστέρηση ανάμεσα σ’ αυτό που ζουν οι πολίτες και σ’ εκείνο που προτείνουν οι πολιτικοί, ανάμεσα στις αποφάσεις που λαμβάνονται στις σφαίρες της εξουσίας και στην είσπραξή τους στην πραγματική ζωή. Αποτελεί την έκφραση ενός ελλείμματος στη μετάφραση, ενός βραχυκυκλώματος στη γλώσσα των θεσμών. Η Ρωσία, η Κίνα και άλλοι εχθροί της Ευρώπης το γνωρίζουν, και το εκμεταλλεύονται.
Το να αγνοoύνται λοιπόν τα κοινωνικά άλγη, ή το να χλευάζονται εκείνοι που τα εκφράζουν, δεν είναι απλώς ένα πολιτικό λάθος, είναι ένα στρατηγικό σφάλμα. Η Ευρώπη, και φυσικά η Ελλάδα, πρέπει να καταλάβει αυτά τα κινήματα, να τα κοιτάζει στα μάτια, να τα προβλέπει, να τα αποκρυπτογραφεί, να τα μετατρέπει σε αντικείμενα στρατηγικής ανάλυσης. Να συνειδητοποιήσει ότι αποτελούν εφεξής στόχους επιρροής, αλλά και δείκτες αποσταθεροποίησης. Γιατί οι απειλές δεν προέρχονται μόνο από εξωτερικές δυνάμεις, γεννιούνται κι από την κοινωνική απελπισία, τη συμβολική ρήξη ανάμεσα στον λαό και τους εκπροσώπους του.