Τηλεοπτικά γενέθλια
Η ελληνική τηλεόραση έχει επέτειο γενεθλίων μεθαύριο. Συμπληρώνονται 60 χρόνια από την ημέρα, 23 Φεβρουαρίου του 1966, όπου οι Αθηναίοι, οι λίγοι που είχαν στο σπίτι τους μια συσκευή τηλεόρασης κι όσοι στήθηκαν στα πεζοδρόμια μπροστά από τις βιτρίνες των καταστημάτων που πουλούσαν ηλεκτρικά είδη, είδαν τις ασπρόμαυρες εικόνες της πρώτης πειραματικής εκπομπής του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας. Η οποία καθιερώθηκε ως η πράξη γενέσεως της ελληνικής τηλεόρασης.
Το γιορτάζουμε, λοιπόν, με μια δόση νοσταλγίας για τα χρόνια της «τηλεοπτικής αθωότητας». Αλλά γιατί άργησε τόσο να έρθει η τηλεόραση στα μέρη μας; Το 1966, το BBC έκλεινε 30 χρόνια τηλεοπτικών εκπομπών. Σε Δυτική και Ανατολική Ευρώπη, η τηλεόραση ήταν μέρος της καθημερινής ζωής από τα μέσα της δεκαετίας του ’50, το αργότερο. Στα Βαλκάνια, επίσης. Ακόμη και η απομονωμένη, φτωχή Αλβανία έβλεπε τηλεόραση από το 1960. Γιατί η Ελλάδα χρειάστηκε έναν τόσο μακρύ και πολιτικά επώδυνο τοκετό, για να μπει στην τηλεοπτική εποχή;
Το ερώτημα ανοίγει μια κρυφή πόρτα στην ιστορία. Την εντελώς παράξενη ιστορία της ελληνικής τηλεόρασης. Η οποία, όμως, είναι κι ένας καλός καθρέφτης των μικρών και των μεγάλων δραμάτων της πολιτικής μας ιστορίας – κάτι από την κληρονομιά της οποίας μας συντροφεύει ακόμη.
Η συζήτηση για την ίδρυση τηλεόρασης ξεκινά επισήμως τον Νοέμβριο του 1951. Οι εφημερίδες δημοσίευαν τότε την είδηση πως η αμερικανική RCA είχε στείλει αντιπροσωπεία στην Ελλάδα για να μελετήσει την εγκατάσταση ενός τηλεοπτικού σταθμού. Ιδιωτικού, φυσικά. Ο σταθμός αναγγέλθηκε ξανά, ως κρατικός αυτή τη φορά, «εντός του 1953» και ξανά «εντός του 1958». Παραλίγο να ξεκινήσει τον Σεπτέμβριο του 1960, όταν τηλεοπτικές συσκευές στις πλατείες της Θεσσαλονίκης μετέδιδαν το σήμα ενός τηλεοπτικού σταθμού της ΔΕΗ, που εξέπεμπε από τον χώρο της ΔΕΘ, με την Αλίκη Βουγιουκλάκη να δίνει την πρώτη τηλεοπτική της συνέντευξη. Ματαιώθηκε και εξαγγέλθηκε ξανά. Τέσσερις διεθνείς διαγωνισμοί για την εγκατάσταση τηλεόρασης έγιναν μέσα σε δέκα χρόνια και το αποτέλεσμά τους εγκαταλείφθηκε. Για να φθάσουμε στον Φεβρουάριο του 1966, δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια από την πρώτη αναγγελία, για να ακουστεί το πρώτο τηλεοπτικό καλησπέρα, από την Ελένη Κυπραίου.
Μα ούτε τότε είχε κλείσει η συζήτηση. Οι πρωτοπόροι που, με ελάχιστα μέσα, κατόρθωσαν να βγάλουν στον αέρα το σήμα του πειραματικού σταθμού του ΕΙΡ αγνοούσαν ότι η κυβέρνηση των «αποστατών» είχε αποφασίσει να θέσει τέλος στο πείραμά τους. Το παρασκήνιο είναι ενδιαφέρον.
Από το 1964, από τους πρώτους μήνες της πολιτικής αλλαγής που είχε φέρει η νίκη της Ενωσης Κέντρου, η μάχη για την τηλεόραση έμπαινε στην τελική ευθεία. Η ΔΕΗ προσπαθούσε να θέσει ξανά σε λειτουργία, στην Αθήνα, τον πομπό που είχε χρησιμοποιήσει στη Θεσσαλονίκη. Στη Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού ξεκινούσε το στήσιμο ενός τηλεοπτικού σταθμού των Ενόπλων Δυνάμεων. Η RAI είχε εγκαταστήσει πομπό στον Λυκαβηττό και διεκδικούσε τη δημιουργία τηλεοπτικού δικτύου, σε εξόφληση των πολεμικών αποζημιώσεων που χρωστούσε ακόμη η Ιταλία. Οι εκδότες των μεγάλων εφημερίδων είχαν διατυπώσει δημόσια την ιδέα να αναλάβουν εκείνοι το έργο της δημιουργίας τηλεοπτικού σταθμού. Το ΕΙΡ είχε πάρει από την κυβέρνηση, τον Φεβρουάριο του ’65, το πράσινο φως να προχωρήσει στη δημιουργία πειραματικού σταθμού. Αλλά η κυβέρνηση Παπανδρέου και ιδίως όσες τη διαδέχθηκαν μετά τον Ιούλιο του ’65, συνέχιζαν να δέχονται προτάσεις να εκχωρήσουν το ραδιοτηλεοπτικό μονοπώλιο σε μία από τις πολύφερνες ιδιωτικές κοινοπραξίες που το ζητούσαν. Ηταν σε εκκρεμότητα προτάσεις από την Εθνική και την Εμπορική Τράπεζα, το Time-Life, το αμερικανικό δίκτυο CBS και την 20th Century Fox του Σπύρου Σκούρα.
Το βράδυ της ιστορικής πρώτης εκπομπής του ΕΙΡ, ο Γ. Αθανασιάδης-Νόβας που παρακολουθούσε το πείραμα, αφού τους έδωσε συγχαρητήρια, ανακοίνωσε στους πρωτεργάτες του, ότι η κυβέρνηση θα μελετήσει εξαρχής το θέμα του φορέα που θα αναλάβει την ελληνική τηλεόραση. Το τηλεοπτικό δράμα εξελισσόταν στη σκιά του μεγάλου πολιτικού δράματος των ημερών. Οι πειραματικές εκπομπές συνεχίζονταν. Οι παρασκηνιακές ζυμώσεις, επίσης. Την 21η Απριλίου 1967, μάλιστα, ήταν προγραμματισμένη μια συνεδρίαση υπουργικού συμβουλίου για τις οριστικές αποφάσεις σχετικά με την τηλεόραση. Πρόλαβαν τα τανκς. Η τηλεόραση, άγουρη, μετέωρη, βρέθηκε στην αγκαλιά της χούντας, η οποία έλυσε οριστικά τον γόρδιο δεσμό και δημιούργησε μια τηλεόραση κατ’ εικόνα και ομοίωσή της.
Τέλειωσε έτσι μια μάχη, που δεν ήταν τεχνική ή οικονομική μα 100% πολιτική. Μια μάχη που είχε ξεκινήσει το 1951 και έληξε οριστικά το 1968, με τη δημιουργία ενός διπλού εθνικού δικτύου, απολύτως υποταγμένου στον δικτατορικό έλεγχο. Αδοξο τέλος για μια μάχη που εξελισσόταν γύρω από το δίλημμα αν η υπό δημιουργία ελληνική τηλεόραση θα είναι κρατική, όπως στην Ευρώπη, ή ιδιωτική, όπως στην Αμερική. Με μοναδική βεβαιότητα πως, όπως από τη δεκαετία του ’40 είχε νομοθετηθεί, δίπλα σε όποιον σταθμό δημιουργηθεί, θα είχε και ο στρατός ένα δικό του, ανεξάρτητο από τον έλεγχο των κυβερνήσεων, τηλεοπτικό δίκτυο.
Κάθε ευρωπαϊκή χώρα έχει τη δική της τηλεοπτική ιστορία. Αλλά καμίας άλλης δεν μοιάζει με τη δική μας. Σε καμία άλλη χώρα η δημιουργία τηλεόρασης δεν καθυστέρησε τόσο. Ακριβώς επειδή παντού αντιμετωπίστηκε ως τεχνικό ζήτημα και όχι ως πολιτικό, όπως εδώ. Και πουθενά η τηλεόραση δεν μπλέχτηκε σε ένα τέτοιο άλυτο κουβάρι, όπου αναμείχθηκαν τα εμφύλια πάθη, οι σκοπιμότητες του Ψυχρού Πολέμου και η επιρροή των ΗΠΑ, ένας αλλεργικός στον συμβιβασμό πολιτικός ανταγωνισμός με πάθος για ασφυκτικό έλεγχο της ενημέρωσης, οι σχέσεις των πολιτικών, των εκδοτών, του στέμματος και των πιστών σε αυτό Ενόπλων Δυνάμεων.
Για την ακρίβεια, υπάρχει μόνο μία χώρα που η τηλεοπτική της ιστορία μοιάζει με τη δική μας: της Τουρκίας. Και εκεί η συζήτηση για τηλεόραση είχε ξεκινήσει το 1951, με αμερικανικό ενδιαφέρον και συνεχιζόταν εξίσου άγονη και με ανάλογα επίδικα, μέχρι να λήξει, παράλληλα με την Ελλάδα, το 1968. Food for thought.