Μεταρρύθμιση χωρίς μεταρρυθμιστές
Τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, η εκπαίδευση ακόμα ήταν μια σφριγηλή διαδικασία – και μέσον κοινωνικής ανόδου. Το γυμνάσιο και το λύκειο ήταν ανταγωνιστικά, είχαν δυσκολίες, αλλά, συχνά, μπορούσαν να οδηγήσουν σε σχολές με απαιτήσεις που άλλαζαν τη μοίρα φτωχών παιδιών.
Σύντομα, όμως, στο όνομα της προόδου και του αντιαυταρχισμού, το σχολείο αποξενώθηκε από την ουσία του και, στην πορεία, μετατράπηκε σε εξεταστικό μηχανισμό, ώσπου να καταλήξει αυτό που είναι σήμερα: ένας μεταβατικός χώρος προς ένα μη απαιτητικό πανεπιστήμιο, μια εξεταστική μηχανή ύλης που μαθαίνεται παπαγαλία και ξεχνιέται, αδιάφορη να συντονίσει την κοινωνική ζωή με επίκεντρο τις σχολικές μονάδες και να οργανώσει τη γνώση. Το γυμνάσιο και το λύκειο ως αυτόνομες εκπαιδευτικές βαθμίδες ουσιαστικά δεν λειτουργούν.
Επειτα από δεκαετίες κατρακύλας της εκπαιδευτικής πράξης, σε όλα τα επίπεδα (αδυναμία μετάδοσης γνώσης, υποβάθμιση των σχολείων τεχνικής εκπαίδευσης, κατάρρευση της σχολικής μονάδας ως χώρου μετάδοσης αξιών, κατάργηση αξιόπιστης αξιολόγησης), το υπουργείο Παιδείας, με μεγάλη καθυστέρηση, προχωράει κάτι σαν μεταρρύθμιση, με ασαφείς ακόμα επιμέρους επιδιώξεις – και με κεντρικό στόχο το λεγόμενο εθνικό απολυτήριο.
Καταλαβαίνω ότι το εθνικό απολυτήριο δεν πρέπει να είναι ένα τυπικό χαρτί που θα πιστοποιεί ότι ο μαθητής ή η μαθήτρια πέρασαν από το λύκειο – κι ότι με κάποιον τρόπο πρέπει να συνδέεται με την αξιολόγηση του μαθητή, που σχεδόν έχει εγκαταλειφθεί, ιδίως στο τέλος του λυκείου. Αλλά δεν μπορώ να κατανοήσω πώς θα γίνει αυτό. Μου λείπει δηλαδή απολύτως ο στόχος της υπουργού Παιδείας Σοφίας Ζαχαράκη. Ούτε το πλαίσιο ούτε το πώς στην πράξη θα αλλάξει το σημερινό σχολείο είναι σαφές. Ελπίζω όχι επειδή το όποιο σχέδιο έχει αφεθεί σε επιτροπές και συμβούλους.
Διαβάζω τους στόχους της επιτροπής: τα πάντα όλα, από ενσυναίσθηση μέχρι επιμόρφωση, όλες οι φιοριτούρες ενός συστήματος που δεν δουλεύει. Διαβάζω τα ονόματα των καθηγητών πανεπιστημίου που μετέχουν και εντυπωσιάζομαι διότι δεν βρίσκω ούτε έναν από εκείνους που παρεμβαίνουν εκτός της επαγγελματικής τους κοινότητας. Ακούω και τις γκρίνιες για την απουσία καθηγητών σε λύκεια τα οποία κυρίως αφορά η όποια μεταρρύθμιση. Βλέπω ότι υπάρχει και πληθωρισμός σε συνταξιούχους εκπαιδευτικούς – που σε μεγάλη δοσολογία θα μπορούσαν να είναι εφεδρείες προς απασχόληση. Είμαι περίεργος να δω τι προτάσεις μπορούν να κάνουν εκπαιδευτικοί που δεν έχουν τριβή με τις νέες τεχνολογίες.
Διάβασα τις ενστάσεις και της αντιπολίτευσης. Επίσης άνευ σημασίας. Διαμαρτύρονται με συντεχνιακά αιτήματα. Για το τίποτα.
Τι συμπεραίνω απ’ όλα αυτά; Οτι πρόκειται για μεταρρύθμιση χωρίς μεταρρυθμιστές κι ότι δεν θα γίνει κάτι σοβαρό. Πρώτον, δεν βλέπω έναν άξιο λόγου μηχανισμό αξιολόγησης εκπαιδευτικών, που δεν θα αποτελέσει αφορμή για διαμαρτυρίες. Δεύτερον, δεν βλέπω κάποια ιδιαίτερη στρατηγική για τη μετατροπή ενός αδιάφορου σχολείου σε μονάδα κοινωνικής ζωής προσανατολισμένη στη γνώση και στη δημιουργία. Τρίτον, δεν αντιλήφθηκα ουσιαστική φροντίδα για την τόσο ζωτική τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση, για επαγγέλματα για τα οποία υπάρχει ανάγκη στην αγορά εργασίας.
Χωρίς έμπνευση, ιδέες και οραματιστές, το σχολείο θα συνεχίσει να είναι ένα τυπικό πέρασμα μαθητών, χωρίς κίνητρο να μάθουν γράμματα. Κι όσο περνάει ο καιρός, η εκπαίδευση θα είναι ακόμα πιο ταξική: οι πλούσιοι θα στέλνουν τα παιδιά τους σε καλά σχολεία, στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό, και ο πολύς κόσμος θα σέρνεται σε μια βαρετή καθημερινότητα για ένα χαρτί, που θα οδηγήσει στο πανεπιστήμιο, που δεν θα οδηγήσει πουθενά. Τι είχες, Γιάννη, τι είχα πάντα.
Μακάρι να διαψευστώ.
Ελεύθερη γενιά
Τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, οι κυβερνήσεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή, μαζί με την προσπάθεια στερέωσης της δημοκρατίας, ανασυγκρότησης του κράτους και προσανατολισμού του στη δημοκρατική Δύση, είχαν στόχο και την εκπαιδευτική διαδικασία. Το 1976, το υπουργείο Παιδείας ανέθεσε στον πολύ σπουδαίο συγγραφέα Γιώργο Ιωάννου ρόλο συμβούλου για την έκδοση ενός μαθητικού περιοδικού, που θα κυκλοφορούσε στα σχολεία μέσω των μαθητικών κοινοτήτων. Ετσι δημιουργήθηκε η «Ελεύθερη Γενιά», ένα περιοδικό που πήγε τη λόγια κουλτούρα στις τάξεις, ζητώντας αναγνώστες αλλά και συμμέτοχους στην εκπαιδευτική διαδικασία μαθητές – κι ήταν σημαντικός ο ρόλος του, έστω κι αν ο Γιώργος Ιωάννου επικρινόταν από την αντιπολίτευση επειδή δεν ανήκε στο ρεύμα του προοδευτισμού. Ανεξάρτητη και πολύ τολμηρή για τα συντηρητικά πολιτικά ήθη της εποχής, η «Ελεύθερη Γενιά» ήταν μια όαση πνευματικότητας στο σχολείο – και κράτησε ως το 1981. Οι κυβερνήσεις του Ανδρέα Παπανδρέου σταμάτησαν το περιοδικό ως συντηρητικό.
Τι συνέβαινε εκείνα τα χρόνια; Το υπουργείο Παιδείας ήξερε να επιλέγει προσωπικότητες και να τους ζητάει να εμπνεύσουν τους νέους. Στόχος ήταν η γνώση, αλλά και η καλλιέργεια. Σε δύσκολες εποχές για την οικογένεια, το σχολείο αναλάμβανε την ευθύνη του. Τότε, ακόμα, το ίδιο το σχολείο πολεμούσε τα στερεότυπα. Υστερα, τα ασπάστηκε – και έχασε το πρωτείο στη διαμόρφωση της νέας γενιάς. Εδώ βρισκόμαστε σήμερα.