Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ: Έσβησε η αιώνια Λιακάδα
Χαρισματική. Τολμηρή. Μαχήτρια. Κοσμοπολίτισσα, χωρίς να απαρνηθεί ούτε για μία στιγμή την ελληνική της ταυτότητα. Μέσα σε έναν αιώνα, όσα τα χρόνια που έζησε, κατάφερε να διανύσει την απόσταση από τις φτωχογειτονιές του Βύρωνα ως την κορυφή της ευρωπαϊκής διανόησης κατακτώντας, μεταξύ πολλών τίτλων και διακρίσεων, εκείνον της πρώτης γυναίκας πρύτανη στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης στα 700 χρόνια της ιστορίας του.
Και μπορεί η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, που έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 100 ετών, να είναι αδιαμφισβήτητα μία από τις κορυφαίες εκπροσώπους του κόσμου του πνεύματος που κατάφερε με μοναδικό τρόπο να αποκαλύψει διαφορετικές όψεις του παλίμψηστου το οποίο συνέθετε την πραγματικότητα του Βυζαντίου και να αναδείξει τον ρόλο του στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Δεν περιορίστηκε όμως μόνο στον συγκεκριμένο ρόλο.
Υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα με πολιτική δράση ως μέλος της ΕΠΟΝ και της Αντίστασης, η οποία διετέλεσε όμως και γραμματέας της Φρειδερίκης. Με ισχυρή πολιτική άποψη εξελίχθηκε σε ισότιμη συνομιλήτρια με τους κορυφαίους πολιτικούς σε διαφορετικές περιόδους, εξίσου στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Και συναναστρεφόταν με σπουδαίες προσωπικότητες της τέχνης και της διανόησης.
Λάτρεψε τον πολύπλοκο κόσμο του Βυζαντίου και επιχείρησε να τον φωτίσει, αλλά αγάπησε εξίσου τον Ομηρο, τον Πλάτωνα και την ποίηση. Και με αυτά τα εφόδια στις αποσκευές της μαζί με τον αμέριστο σεβασμό στην ελληνική γλώσσα εξελίχθηκε σε μια διαχρονική πρέσβειρα της Ελλάδας διεθνώς.
Πρωτοπόρος και δυναμική, αναδείχθηκε το 1967 η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας και το 1976 εξελέγη πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης και αργότερα του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου, ενώ διετέλεσε και επίτιμη πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών. Πολυγραφότατη και συνεπής στον επιστημονικό της λόγο, αναγνωρίστηκε εξίσου στη Γαλλία και την Ελλάδα. Και παρόλο που το διεθνές της κύρος θα μπορούσε να την καταστήσει απρόσιτη, εκείνη επέμενε να διατηρεί σταθερά μία ιδιότητα που δεν απαρνιόταν ακόμη κι όταν βρισκόταν ανάμεσα σε φίλους – οπότε και συχνά με το καυστικό της χιούμορ και τις αυθόρμητες αντιδράσεις της γινόταν η ψυχή της παρέας: εκείνη της δασκάλας.
Γεννημένη για να διδάσκει
Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ ήταν γεννημένη για να διδάσκει με κάθε ευκαιρία, όπου βρισκόταν, και δεν ήταν τυχαίο ότι όσοι βρίσκονταν κοντά της ή απέναντί της σε ένα αμφιθέατρο ή ακόμη και σε μια τηλεοπτική οθόνη στέκονταν με σεβασμό για να ακούσουν όσα είχε να πει: συχνά ανατρεπτικά, ειλικρινή έως παρεξηγήσεως, με γλώσσα απλή και καθαρή, χωρίς ίχνος επιτήδευσης, αφού ως έμπειρη στην έδρα ήξερε πώς να περάσει το μήνυμά της στο ακροατήριο.
Ο τρόπος της – να απευθύνεται απλά και άμεσα – και η ευρυμάθειά της, χαρακτηριστικό που τη διαφοροποιούσε από πολλούς σπουδαίους ακαδημαϊκούς συναδέλφους της, ήταν τα στοιχεία εκείνα που επέτρεπαν στον λόγο της να έχει τόσο μεγάλη διείσδυση στο ευρύ κοινό και να έχει καταστεί ιδιαιτέρως δημοφιλής σε όλους εκείνους που δεν ήταν κοντά στο επιστημονικό της πεδίο.
Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ ήταν παντρεμένη με τον αξιωματικό του γαλλικού στρατού Ζακ Αρβελέρ, με τον οποίο απέκτησαν μία κόρη.
Αφηγήσεις μιάς ζωής
Για τους νέους
«Η σχέση μου με τα νέα παιδιά είναι δασκάλου με μαθητές και δεν έχω ποτέ στο μυαλό μου ότι είναι πιο νέοι από εμένα. Είμαι σαν τις γιαγιάδες που κάθονται κάτω για να μην είναι πιο ψηλές από τα εγγόνια τους. Αγαπώ τα νέα παιδιά και με ενδιαφέρει πολύ να συζητώ μαζί τους, γιατί έχω να τους πω πράγματα και συγχρόνως μαθαίνω απ’ αυτά. Ο διάλογος μαζί τους ήταν και είναι πολύ σημαντικός και ουσιαστικός. Ας μην ξεχνάμε ότι το μέλλον του ανθρώπου είναι ο άνθρωπος και, όπως λέει ένα τραγούδι, “αν γλιτώσει το παιδί, υπάρχει ελπίδα”. Τα νέα παιδιά λοιπόν είναι η συνέχεια, είναι το μέλλον μας, και θα ήθελα απ’ όλα αυτά που λέω να θυμούνται ότι είναι καλό να σχεδιάζουν το αύριο “με τα μάτια στον ουρανό και τα πόδια στη γη”».
(«Από μένα αυτά», συνομιλίες με τον Μάκη Προβατά και την Εφη Βασιλοπούλου, εκδ. Πατάκη, 2021)
Η ελληνική Αυτοκρατορία
«Αν προσέφερα κάτι, είναι ότι προσπάθησα να κάνω γνωστό πως το Βυζάντιο είναι Ελληνική Αυτοκρατορία και είναι η γέφυρα μεταξύ της αρχαιότητας και της νεοελληνικής Ιστορίας. Από το Βυζάντιο έχουμε την ελληνική γλώσσα στη συνέχειά της, αλλά και τη σύγχρονη μορφή της ελληνικής γλώσσας, καθώς και την ορθοδοξία, οι οποίες είναι η βάση της νεοελληνικής ταυτότητας… Χωρίς τους Βυζαντινούς, δεν θα υπήρχε νεοελληνική ταυτότητα. Επιπλέον, δεδομένου ότι το Βυζάντιο στηρίζεται στην Αθήνα, στη Ρώμη και στην Ιερουσαλήμ, αποδεικνύεται ότι είναι η πρώτη ευρωπαϊκή αυτοκρατορία. Θα επικαλεστώ τον Πωλ Βαλερύ για το τι είναι Ευρωπαίος. Είναι αυτός που έχει υποστεί φιλοσοφικά την επίδραση της αρχαιοελληνικής ορθολογιστικής σκέψης, που έχει ζήσει με την ιουδαιοχριστιανική πνευματικότητα και που έχει δεχτεί την επιρροή της ρωμαϊκής διοίκησης και των ρωμαϊκών θεσμών. Αυτά τα τρία, δηλαδή Αθήνα, Ρώμη, Ιερουσαλήμ, είναι το Βυζάντιο».
(«Από μένα αυτά»)
Λόγος για τον Βενιζέλο
«Ημουν πάντοτε, πώς να πούμε, το κέντρο της παρέας, αυτή που μάζευε τα παιδιά. Μάζεψα μια μέρα την παρέα, πρέπει να ήμουν έξι χρόνων, δεν πήγαινα σχολείο ακόμη, και τους έβγαλα λόγο. Στον Βύρωνα τα διώροφα προσφυγικά είχαν και μια σκάλα εξωτερική. Ανέβηκα δυο τρία σκαλάκια, άνοιξα μια εφημερίδα και άρχισα να βγάζω λόγο για τον Βενιζέλο. Παιδάκια γύρω να κοιτάνε σαν χαζά. Περνάει ο πατέρας μου και μου λέει: “Βρε βλάκα, αν είχε φωτογραφία του Βενιζέλου, θα καταλάβαινες ότι κρατάς την εφημερίδα ανάποδα”».
(Μια ζωή χωρίς άλλοθι», όπως την αφηγήθηκε στον Γιάννη Μπασκόζο, εκδ. Μεταίχμιο, 2017)
Ασπασία Λούβη – Κίζη: «Κάτι μαγικό συνέβαινε στο μάθημά της»
Στον πρώτο κύκλο σπουδών του τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης, στο Paris I στη Σορβόννη, μετά τη μεταρρύθμιση του Μάη του ’68, το μάθημά της ήταν υποχρεωτικό· και η χαρά μου μεγάλη που επιτέλους συναντούσα ένα μάθημα που, επιτέλους, μου ήταν γνωστό.
Το όνομα του καθηγητή μού ήταν άγνωστο, δεν είχα καν προσέξει ότι επρόκειτο για καθηγήτρια, το γεγονός ότι πρόφερε το γαλλικό «ρ» όπως κι εγώ άφηνε τη φαντασία μου να τρέχει κάπου μεταξύ Ρωσίας και Βαλκανίων. Φορούσε παντελόνια και είχε κοντά μαλλιά. Εγώ, προφυλαγμένη ως συνήθως στο βάθος της αίθουσας, άκουγα τη βαριά φωνή της και μαγεμένη κρατούσα σημειώσεις. Μου πήρε αρκετό χρόνο μέχρι να την πλησιάσω για να δω από κοντά τη Madame Ahrweiler!
Συνειδητοποίησα όμως αμέσως ότι κάτι το μαγικό συνέβαινε στο μάθημά της. Η Ahrweiler θεωρούσε δεδομένη την ιστορία των γεγονότων, γι’ αυτό και στο πρώτο μάθημα συνέστηνε αμέσως τα βασικά εγχειρίδια, προκειμένου το ακροατήριό της να μπορέσει να παρακολουθήσει τα ουσιαστικά της μαθήματα. Στην αρχή του κάθε μαθήματος έθετε έναν στόχο, π.χ., «θα σας αποδείξω γιατί η τάδε συγκυρία μετετράπη σε σημαίνον γεγονός»· και τότε έφερνε στην επιφάνεια τα τεκμήρια της ευρύτατης γνώσης της και την ακολουθία του συλλογισμού της γύρω από το θέμα, επιτυγχάνοντας έτσι την τεταμένη προσοχή και την πλήρη εξάρτηση του ακροατηρίου από τα λεγόμενά της. Η λήξη του μαθήματός, που μόνο αυτή ήταν σε θέση να κάνει, ήταν ένας θρίαμβος της γνώσης και της λογικής, μέσα στην ολιστική προσέγγιση που προσέφερε αφειδώλευτα στον μαθητή της. Στο τέλος κάθε μαθήματος έβγαινες με την ικανοποίηση ότι είχες κατακτήσει όχι μόνο την πληροφορία, αλλά και την ικανοποίηση ότι κατόρθωσες να παρακολούθησες το σύνολο των συλλογισμών της. Πιστεύω ότι όποιος δεν είχε την τύχη να παρακολουθήσει την Αhrweiler να διδάσκει στον πρώτο κύκλο σπουδών δεν κατάλαβε ποτέ πόσο μεγάλη δασκάλα υπήρξε.
Η μεγάλη καριέρα της στα γαλλικά πανεπιστήμια και στα γαλλικά γράμματα προφανώς είχε μια νομοτελειακή πορεία.
Πολλά χρόνια μετά έφτασε φουριόζα στην υποστήριξη της διατριβής μου, μόλις είχε βγει από κάποιο αεροπλάνο με τους δυο τόμους αγκαλιά. Δεν έμαθα ποτέ πού είχε βρει τον χρόνο να τη διαβάσει. Αυτό που είναι γεγονός είναι ότι μου έκανε τις πιο καίριες ερωτήσεις, εν μέσω διακεκριμένων αρχαιολόγων-βυζαντινολόγων που ήταν στην Επιτροπή, για να δηλώσει στο τέλος ότι αυτή η διατριβή υποδηλώνει ότι συνέβη κάτι στον Μυστρά που εμείς μέχρι τώρα αγνοούσαμε! Καθηλώθηκα.
Κάποτε χρειάστηκα μια συστατική επιστολή για να δουλέψω στην Ελληνική Αντιπροσωπεία στην ΟΥΝΕΣΚΟ στο Παρίσι, η δικτατορία είχε πέσει τότε. Οταν τη διάβασα, δεν πίστευα ότι ήμουν εγώ αυτή που περιέγραφε.
Αυτή ήταν η Αhrweiler, που λίγοι από εμάς είχαν την τύχη πραγματικά να γνωρίσουν. Λιτή, αυστηρή, ειλικρινής και γενναιόδωρη.
Η Ασπασία Λούβη-Κίζη είναι αρχαιολόγος- βυζαντινολόγος
Νίκος Α. Κούκης: Ανθρωπος των δύσκολων αναμετρήσεων
Η Ελένη Αρβελέρ υπήρξε ένα φαινόμενο. Κατόρθωσε, κατά τη διάρκεια της πλούσιας διεθνούς επιστημονικής και κοινωνικής της διαδρομής, να επιτύχει και στον σκληρό στίβο της επιστημονικής κοινότητας με το πρωτότυπο έργο της, αλλά και να γίνει αγαπητή από το σύνολο των Ελλήνων ως μία προσωπικότητα, η οποία μίλησε καίρια στην καρδιά και το μυαλό τους – και τούτο όπως ξέρουμε δεν είναι εύκολο έργο. Ως μία ακαταπόνητη και ευπροσήγορη δασκάλα, θεώρησε καθήκον της να συμβαδίσει με τις αγωνίες των συμπατριωτών της, μιλώντας τη γλώσσα της ποιότητας με μία μοναδική ικανότητα σοφίας, συνυφασμένη με την απλότητα.
Η Αρβελέρ αντιπροσωπεύει τον άνθρωπο που, χωρίς κανένα συναίσθημα κατωτερότητας, διαρκώς αγωνίζεται να φτάσει εκεί που του επιτρέπουν οι δυνάμεις του. Με τα μάτια στον ουρανό αλλά πάντα προσγειωμένος, ανήσυχος και δυναμικός, εμπνέεται από τον οικουμενικό ελληνισμό, τις διαχρονικές του αξίες και το ισχυρό πνευματικό του αποτύπωμα.
Ανθρωπος των δύσκολων αναμετρήσεων, με τη φυσική της ευφυΐα καθοριστικό της σύμμαχο, και την ικανότητά της να διεισδύει με καθαρότητα στα ανθρώπινα, ανέδειξε το Βυζάντιο στην καρδιά της Δύσης, εκεί που υπήρχαν τα σπέρματα της αμφισβήτησης της αποστολής του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους. Απέδειξε με το τεκμηριωμένο έργο της τη γεωπολιτική και πολιτιστική σημασία της ανθεκτικής αυτής ευρωπαϊκής αυτοκρατορίας, η οποία, εκτός από τα ρωμαϊκά θέσμια, υιοθέτησε την ελληνική γλώσσα και παιδεία καθώς και τη χριστιανική ορθόδοξη πίστη ως συνεκτικούς της δεσμούς. Μας πήρε από το χέρι και μας άνοιξε υπέροχους επιστημονικούς δρόμους για την κατανόηση πολύπλοκων ιστορικών φαινομένων με μία ενάργεια μοναδική. Αναδείχθηκε σε ένα πνευματικό κεφάλαιο, πρότυπο και φάρο ζωής. Αυστηρή και οικεία, απαιτητική και διδακτική, πρωτότυπη έως το τέλος, μπορούσε με μια λέξη, με μια απόκριση να εντυπωσιάσει με την ευθυκρισία της και την εύστοχη ανάγνωση του κόσμου. Αναζητούσε την επιβράβευση διά των απαιτητικών έργων και λάτρευε τη ζωή όταν αυτή ήταν δημιουργική. Θα τη θυμόμαστε με ευγνωμοσύνη για την πνευματική της αξία, βαθιά φιλοσοφημένη και αξιοπρεπή ως την τελευταία της ώρα, περήφανη για την καταγωγή της, τη Μικρασία, την Πόλη και τους αγώνες για ελευθερία στα σκοτεινά χρόνια της Κατοχής. Αυτά είχε ως πνευματική της περιουσία, αυτό ήταν το δικό της φωτεινό αστέρι. Και η φτώχεια της προσφυγιάς, ο αγώνας των λιγότερο ευνοημένων να πετύχουν τους στόχους τους με εργασία, πειθαρχία, επιμονή, έγινε το κίνητρό της για μια δυναμική πορεία δημιουργίας που αφήνει σημάδι ανεξίτηλο.
Η Ελένη Αρβελέρ αποχωρεί από την επίγεια ζωή για να συναντήσει προγόνους, Αγίους, στρατηγούς, πορφυρογέννητους και αρχόντισσες. Η υποδοχή προβλέπεται θριαμβευτική.
Ο Νίκος Α. Κούκης είναι πρόεδρος των Φίλων του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών