Το ραγισμένο γυαλί
Στην αρχή το ακροατήριο ήταν επιφυλακτικό. Οι πρώτες αναφορές στην κοινή ιστορία και τους δεσμούς Ευρώπης και Αμερικής δεν έμοιαζε να συγκινούν. Μα όταν είπε πως «η μοίρα μας είναι και θα είναι πάντοτε συνδεδεμένη με τη δική σας, γιατί ξέρουμε ότι το πεπρωμένο της Ευρώπης δεν θα είναι ποτέ ξένο προς το δικό μας πεπρωμένο», ακούστηκε το πρώτο χειροκρότημα. Κι όταν η ομιλία τελείωσε, ένας βαθύς αναστεναγμός ανακούφισης γέμισε την αίθουσα του Bayerischer Hof, όπου ο αμερικανός υπουργός Εξωτερικών βρισκόταν στο βήμα της Διάσκεψης Ασφαλείας του Μονάχου. Την ίδια αίθουσα όπου πριν από ένα χρόνο ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ είχε αφήσει παγωμένο, σοκαρισμένο το ακροατήριο με έναν φιλιππικό κατά της Ευρώπης, που «απομακρύνεται από τις κοινές μας αξίες» και απειλείται με πολιτιστικό αφανισμό.
Ο Μάρκο Ρούμπιο ήταν συμφιλιωτικός, εκεί που ο αντιπρόεδρος Βανς ήταν επιθετικός και προσβλητικός. Ο ένας ήθελε να καθησυχάσει το ακροατήριό του, ενώ ο άλλος να το σοκάρει. Ολα άλλαξαν, γιατί στην Ουάσιγκτον «έχουμε καινούργιο σερίφη στην πόλη», είχε πει ο ένας. Τίποτε δεν άλλαξε, «θα είμαστε πάντα ένα παιδί της Ευρώπης», είπε ο άλλος. Ο αντιπρόεδρος είχε έρθει να ρίξει αλάτι στην πληγή (to add insult to injury, είναι η αμετάφραστη αγγλική έκφραση). Ο υπουργός Εξωτερικών ήθελε να απλώσει λίγο βάλσαμο, να διασώσει κάτι από τη χαμένη soft power της υπερδύναμης. Η διαφορά του τόνου ανάμεσα στους δύο ήταν θεαματική. Αλλά η πληγή μένει ανοιχτή.
Μέσα σ’ ένα πυκνό διάστημα λίγων μηνών, τις διατλαντικές σχέσεις σημάδεψε ένα τετραπλό τραύμα. Ο πόλεμος των δασμών, η χρήση των δασμών ως εργαλείο εκβιασμού. Η απότομη απομάκρυνση από τις ευρωπαϊκές αγωνίες για την Ουκρανία. Η απειλή προσάρτησης της Γροιλανδίας. Και η ανοιχτή υποστήριξη της Ουάσιγκτον προς τις ριζοσπαστικές, αντιευρωπαϊκές δυνάμεις, που εμπορεύονται εθνικιστικό λαϊκισμό και φλερτάρουν με αυταρχικά πρότυπα διακυβέρνησης. Ενα κενό εμπιστοσύνης άνοιξε απότομα. Και δεν θα μπορούσε να το γεφυρώσει μια ευγενική, συμφιλιωτική ομιλία – που δεν αναφέρθηκε, μάλιστα, σε κανένα από τα επίμαχα θέματα. Δεν πήρε πίσω όσα έχουν ειπωθεί και έχουν αποτυπωθεί και στο επίσημο κείμενο της νέας αμερικανικής στρατηγικής εθνικής ασφάλειας. Και επέμεινε πως το εθνικό συμφέρον (των ισχυρών) πρέπει να είναι πάνω από μια βασισμένη σε κανόνες παγκόσμια τάξη. Και πως οι πραγματικές απειλές για την Ευρώπη δεν είναι αυτές που οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι αισθάνονται ως τέτοιες, αλλά η μετανάστευση και οι «πράσινες ευαισθησίες» τους.
Το μήνυμα Ρούμπιο ήταν: Μην ανησυχείτε, δεν σας εγκαταλείπουμε, είμαστε πάντοτε μαζί σας, αρκεί να προσαρμόσετε την πολιτική και αξιακή ατζέντα της Ευρώπης στο υπόδειγμα Τραμπ. Αρκεί να βάλετε περισσότερο εθνικό συμφέρον, λιγότερο φιλελευθερισμό και λιγότερη Ευρώπη στο μείγμα σας. Και να αναγνωρίσετε ότι και οι ΗΠΑ θα βάζουν στο δικό τους μείγμα περισσότερο εθνικό συμφέρον (ή ό,τι αντιλαμβάνονται ως τέτοιο) και λιγότερη διεθνή νομιμότητα.
Αλλά αυτό δεν ήταν το μόνο αμερικανικό μήνυμα στο Μόναχο. Αυτή τη φορά έδωσαν το παρών και πολλοί εκπρόσωποι της αμερικανικής αντιπολίτευσης, των Δημοκρατικών, ανάμεσά τους και κάποιοι διεκδικητές του χρίσματος για τις εκλογές του 2028. Το δικό τους μήνυμα ήταν: Μην ανησυχείτε, ο Τραμπ δεν είναι αιώνιος, σε τρία χρόνια θα έχει φύγει. Τα προβλήματα που δημιουργεί είναι προσωρινά. Μετά από αυτόν, όλα θα γίνουν όπως πριν.
Μα η Ευρώπη έχει κάθε λόγο να συνεχίσει να ανησυχεί. Ακόμη κι αν το ύφος Ρούμπιο επικρατήσει του ύφους Βανς, ακόμη κι αν η Ουάσιγκτον αρχίσει να απλώνει το χέρι στους Ευρωπαίους αντί να τους δίνει μπουνιές, η ατζέντα Τραμπ στην ουσία της δεν αλλάζει. Και ακόμη κι αν το φαινόμενο Τραμπ αποδειχθεί πράγματι μια προσωρινή ανωμαλία, όχι μια μόνιμη αλλαγή, το γυαλί που ράγισε δεν ξανακολλάει. Τα πράγματα δεν θα γίνουν ποτέ όπως ήταν πριν. Η αμερικανική ατζέντα είχε αρχίσει να αλλάζει πριν απ’ τον Τραμπ. Η δική του γκροτέσκα παρέμβαση βοήθησε να συνειδητοποιηθεί πιο καθαρά η αλλαγή. Και να αρχίσει να οργανώνεται κάποια αντίδραση. Που, ας ελπίσουμε, δεν θα χαθεί στις εσωτερικές διαφωνίες των Ευρωπαίων.