Aντιπολιτική και ερασιτέχνες
Επανέρχομαι στο ζήτημα της απόρριψης της πολιτικής και των επαγγελματιών της πολιτικής, που εκδηλώνεται σε υψηλούς τόνους στον δημόσιο διάλογο: η υπόθεση μοιάζει με την απόρριψη της ιατρικής και των γιατρών – η οποία συχνά οδηγεί τους ανθρώπους στον θάνατο.
Ενα μέρος του κοινού, δεν ξέρουμε πόσο μεγάλο, πιστεύει ότι όλοι οι πολιτικοί είναι «ίδιοι»· ξεπουλημένοι και διεφθαρμένοι· κι ότι το Σύστημα είναι σάπιο – και ταυτοχρόνως πανίσχυρο, σκοτεινό, κινούμενο από αόρατα νήματα.
Προκύπτουν δύο στάσεις: η μία είναι η πλήρης «αποπολιτικοποίηση»· η άλλη είναι ο αντισυστημικός ακτιβισμός που εκδηλώνεται θορυβωδώς, με αχαλίνωτη συναισθηματικότητα –είμαστε, έτσι κι αλλιώς, πολύ μελό.
Τόσο οι απολιτικοί, όσο και οι δήθεν άκρως πολιτικοποιημένοι «αντισυστημικοί» χαρακτηρίζονται από παρόμοια διανοητική νωθρότητα· από άγνοια· η ενημέρωσή τους είναι πρόχειρη, αμελής και μεροληπτική. Αν και οι αντιδράσεις τους διαφέρουν, συναντώνται στους ίδιους χώρους δυσαρέσκειας, οργής και διαμαρτυρίας, με αποτέλεσμα κοινωνική αστάθεια· τις συνθήκες που τροφοδοτούν τον φαύλο κύκλο στον οποίον έχουμε παγιδευτεί.
Οι δυσαρεστημένοι, αγανακτισμένοι και εξεγερμένοι στο εσωτερικό των φιλελεύθερων δημοκρατιών δεν αναγνωρίζουν ότι ξεπεράσαμε τις ταλαιπωρίες της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα μέσω της πολιτικής, κι ότι χρειάστηκαν αιώνες προσπαθειών για να δημιουργηθεί το «Σύστημα», το οποίο, με τους νόμους, με τις εκλογές, με τους θεσμούς, με την καθημερινή ανταλλαγή απόψεων και την εξισορρόπηση συμφερόντων πασχίζει να βελτιωθεί – σε πείσμα των ανθρώπινων ατελειών και των χαμηλών ενστίκτων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιφρόνηση της δημοκρατίας και της επίσημης πολιτικής από τους πολύ νέους, απ’ όσους βρίσκονται σε μια φάση της ζωής όπου δεν ξέρουν ακόμα τίποτα για τίποτα.
Η νεανική ριζοσπαστικότητα είναι παλιά όσο ο κόσμος: κάθε καινούργια γενιά εξεγείρεται, με τον τρόπο της, αν και ποτέ στο σύνολό της, εναντίον του Συστήματος απειλώντας να το κατεδαφίσει· συνήθως χωρίς ρεαλιστική εναλλακτική· χωρίς συγκεκριμένη ιδέα γι’ αυτό που θα μπορούσε να χτιστεί επί των ερειπίων.
Το πράγμα μπερδεύεται ακόμα περισσότερο σε χώρες όπου οι άνθρωποι δυσκολεύονται να ωριμάσουν: στις ΗΠΑ, στη Γαλλία, στην Ελλάδα, αυτή η πρώιμη δυσαρέσκεια από τον κόσμο («μάνα, γιατί με γέννησες»), που συνδέεται με το λεξιλόγιο και τις χειρονομίες της σεληνιασμένης αριστεροδεξιάς και του αναρχισμού, διατρέχει όλες τις ηλικιακές ομάδες. Αντί οι πρεσβύτεροι να μεταδώσουν πείρα και πολιτική σοφία στους νεότερους, τους παρασύρουν σε όλο και πιο ερεβώδη αδιέξοδα.
Αν και σήμερα οι κυβερνήσεις και οι μηχανισμοί είναι πιο αξιόπιστοι απ’ ό,τι σε προηγούμενες φάσεις της ιστορίας, τα τελευταία τριάντα χρόνια η έξαρση του αντισυστημισμού προκαλεί σοβαρή δυσλειτουργία: μεγάλη αποχή από τις εκλογές, αλλοπρόσαλλη ενημέρωση μέσω διαύλων ψευδών ειδήσεων, ιδεολογικοποίηση ακόμα και των κάποτε «αντικειμενικών» ΜΜΕ, εξίσωση γνωμών, κουλτούρα ανομίας, απαίτηση άμεσης δημοκρατίας, αμφισβήτηση παγιωμένων νόμων.
Εξάλλου, με την παιδαγωγική του παιδιού-βασιλιά ανατρέφονται αντιπολίτες που απορρίπτουν όλες τις κυβερνήσεις ως «αυταρχικές» και «διεφθαρμένες»: το ψυχικό σύμπλεγμα έναντι οποιασδήποτε εξουσίας και αυθεντίας όχι μόνο νομιμοποιείται αλλά εγκωμιάζεται.
Τα enfants gâtés – «τα θέλουμε όλα και τα θέλουμε τώρα» – απαιτούν προσωπική ευτυχία χωρίς κόπο· εύκολη ζωή με όλα τα προβλήματα να λύνονται άνωθεν. Αυτή τη νοοτροπία καλλιεργούν τα συμβατικά και διαδικτυακά ΜΜΕ που πλαισιώνουν την πολιτική με αρνητικούς όρους, ασκώντας μανιώδη, μη εποικοδομητική, κριτική στην «πολιτική ως επάγγελμα»· ο ερασιτεχνισμός, η άγνοια του νομικού συστήματος και της γεωπολιτικής εξισώνονται με την εντιμότητα, με την αθωότητα.
Οσο για τους πολίτες, υιοθετούν καταναλωτική προσέγγιση: είναι θεατές και κουτσομπόληδες, όχι ενεργοί συμμέτοχοι. Ταυτοχρόνως, διευρύνονται τα κοινωνικά στρώματα που επιζητούν χαρισματικούς, «ισχυρούς» ηγέτες, απορρίπτοντας τους λογιστές, τους τεχνοκράτες και τους μάνατζερ ως άχρωμους και αχρείους γραφειοκράτες.
Ο αντισυστημισμός ήταν πάντοτε πυλώνας της αριστερής ιδεολογίας. Οι κομμουνιστές είχαν και έχουν στόχο την επανάσταση, την κατεδάφιση του καπιταλισμού και την οικοδόμηση του σοσιαλισμού: οι όροι δεν έχουν αλλάξει από τον 19ο αιώνα.
Το σχετικά καινούργιο στοιχείο είναι ότι ο αντισυστημικός λόγος και ο ακτιβισμός έχουν ενσωματωθεί σε ολόκληρο το πολιτικό φάσμα πλην του Κέντρου και της Κεντροδεξιάς. Ακόμα και οι Σοσιαλδημοκράτες υιοθετούν την αντισυστημική ρητορική που γνωρίζει επιτυχία στα πολιτικά άκρα: πριν από δέκα χρόνια ο Φρανσουά Ολάντ είχε ξεστομίσει «Μισώ τους πλούσιους», σαν να επρόκειτο για πανκ κιθαρίστα που κραυγάζει Eat the Rich σε ντουμανιασμένο κλαμπ.
Στο μεταξύ, ξεφυτρώνουν joke candidates στις εκλογές – η ιδέα γεννήθηκε στις ΗΠΑ στη δεκαετία του 1960 – ως εκδήλωση σάτιρας ή διαμαρτυρίας. Αν και δεν περιμένουν να κερδίσουν (ο κύπριος ευρωβουλευτής Φειδίας Παναγιώτου ήταν εξαίρεση), οι joke candidates καταδεικνύουν μετατόπιση του κοινού σε φτηνές διασημότητες, YouTubers, influencers, που στήνουν ευκαιριακά κόμματα (τα επονομαζόμενα novelty parties) προτείνοντας άλλοτε έξαλλο ακτιβισμό, άλλοτε σάτιρα και παρωδία.
Μερικά από αυτά επικεντρώνονται σε λεπτομέρειες της κοινωνικής ζωής – όπως το Κόμμα Καπνιστών, το Κόμμα Απελευθέρωσης των Ζώων ή το βρετανικό Official Monster Raving Loony Party, που ιδρύθηκε το 1982 με κύριο αίτημα να παραμένουν όλη μέρα ανοιχτές οι παμπ – ενώ άλλα κατεβάζουν στις εκλογές υποψηφίους με τη μορφή ρομπότ ή μασκότ ποδοσφαιρικής ομάδας.
Η αντιπολιτική εκφράζεται με λογότυπο τον Ντόναλντ Ντακ, με αστείους τίτλους («Αναποφάσιστες αγελάδες», «Θανάσιμα Σοβαρό Κόμμα», «Κόμμα Ρινόκερου»), και με συνθήματα που, αν και ακούγονται καινούργια, προέρχονται από τη μακρινή δεκαετία του 1960: «Να είστε ρεαλιστές, ζητήστε το αδύνατο», «Κάτω τα κόμματα, ζήτω οι κομμώτριες», «Το Αιγαίο ανήκει στα ψάρια». Μερικά έχουν πλάκα· άλλα δεν έχουν.
Η αντιπολιτική μπορεί να είναι εξαιρετικά βίαιη και ηλίθια: το μαρτυρούν τα πολυακουσμένα συνθήματα («Να καεί το μπουρδέλο η Βουλή», «Αλήτες, ρουφιάνοι, δημοσιογράφοι», «Μπάτσοι, γουρούνια, δολοφόνοι», «Ολα είναι δικά μας γιατί όλα είναι κλεμμένα», «Σιχάματα πολιτικοί θα πεθάνετε», «Μαχαιριές στους ομοφοβικούς», «Η κοινωνία είναι μια παγίδα με σκατά») και οι εξαλλοσύνες όλων εκείνων που προσδοκούν το υπέροχο Επέκεινα της άμεσης δημοκρατίας: των καθημερινών διαβουλεύσεων και των αποφάσεων δι’ ανατάσεως της χειρός.