Ο Άγιος Βαλεντίνος… στην Αθήνα! Η αλήθεια πίσω από τη γιορτή των ερωτευμένων που δεν σου είπαν ποτέ

Η γιορτή του Αγίου Βαλεντίνου στη χώρα μας έχει τους φανατικούς υποστηρικτές της, αλλά και τους πολέμιους που τη θεωρούν εισαγόμενο έθιμο. Ωστόσο, ένας από τους 18 μάρτυρες με το όνομα Βαλεντίνος στο καθολικό ημερολόγιο είναι ο Άγιος Βαλεντίνος ο Αθηναίος, τα λείψανα του οποίου φυλάσσονται στο καθολικό παρεκκλήσι του Αγίου Φραγκίσκου και της Αγίας Κλάρας στην Πλατεία Βικτωρίας.

Ο συγκεκριμένος άγιος μαρτύρησε με αποκεφαλισμό στις 14 Φεβρουαρίου 268, κατά τη διάρκεια των διωγμών του αυτοκράτορα Κλαύδιου Β’. Αρχικά θάφτηκε στις κατακόμβες της Αγίας Πρίσκιλλας στη Ρώμη, ενώ το 1907 τα λείψανά του μεταφέρθηκαν στη Μυτιλήνη και από εκεί, το 1990, στην ιταλική εκκλησία της Πλατείας Βικτωρίας στην Αθήνα. Κάθε χρόνο, στις 14 Φεβρουαρίου, τελείται πανηγυρική λειτουργία και τα τριαντάφυλλα που μοιράζει ο ιερέας έχουν πρώτα αγιαστεί ως σύμβολο αγάπης.

Ο Άγιος Βαλεντίνος, προστάτης των ερωτευμένων

Η ταύτιση του Αγίου Βαλεντίνου με την ημέρα των ερωτευμένων ξεκίνησε στην Αγγλία του ύστερου Μεσαίωνα. Στην αρχαία Ρώμη, αντίστοιχα, γιορτάζονταν τα Λουπερκάλια προς τιμή του θεού Φαύνου, ενώ στην αρχαία Αθήνα υπήρχαν τα Θεογάμια, προς τιμή του Δία και της Ήρας.

Με την κατάργηση αυτών των ειδωλολατρικών εορτών από την Εκκλησία τον 5ο αιώνα μ.Χ., η 14η Φεβρουαρίου αφιερώθηκε στη μνήμη του Αγίου Βαλεντίνου. Σύμφωνα με τον θρύλο, ήταν ιερωμένος του 3ου αιώνα που παντρεύε ζευγάρια ερωτευμένων, παρακάμπτοντας τις διαταγές του αυτοκράτορα, προστατεύοντας έτσι τους νέους από την στρατιωτική θητεία. Άλλος θρύλος θέλει τον Βαλεντίνο να ερωτεύτηκε την τυφλή κόρη του δεσμοφύλακά του και να της έστειλε το πρώτο «ερωτικό γράμμα» υπογεγραμμένο: «Με αγάπη από τον Βαλεντίνο σου».

Η σημερινή νοηματοδότηση της γιορτής διαμορφώθηκε γύρω στον 14ο αιώνα. Στην Αγγλία, το 1382, το ποίημα Το Κοινοβούλιο των Πτηνών του Τζέφρι Τσόσερ περιγράφει τα πουλιά να διαλέγουν συντρόφους την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου. Στις αρχές του 17ου αιώνα η γιορτή ήταν ήδη γνωστή και στον Σέξπιρ, όπως φαίνεται από τον στίχο του Άμλετ:

«Καλό πρωί! Είναι σύσκοτο. Τον Άγιο Βαλεντίνο
γιορτάζω κι ήρθα κόρη εδώ
στο παραθύρι σου να ιδώ
ταίρι με σε αν θα γίνω…»

Το 1840 ξεκίνησε η ανταλλαγή χειρόγραφων σημειωμάτων μεταξύ των ερωτευμένων (valentines), ενώ η γιορτή πέρασε και στην Αμερική, όπου η βιομηχανοποίηση και τα φθηνά ταχυδρομικά τέλη την κατέστησαν δημοφιλή. Σήμερα, η εμπορευματοποίηση της γιορτής έχει φτάσει στο αποκορύφωμά της, με λουλούδια, σοκολατάκια, κάρτες και κοσμήματα, ενώ ο τζίρος στις ΗΠΑ ξεπέρασε το 2010 τα 15 δισεκατομμύρια δολάρια.

Αντιδράσεις και ελληνικές εκδοχές

Η γιορτή προκαλεί αντιδράσεις σε μη Χριστιανικούς κύκλους: στην Ινδία και το Πακιστάν θεωρείται ξενόφερτο έθιμο, ενώ στην Ελλάδα δεν αναγνωρίζεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Η Καθολική Εκκλησία το 1969 υποβίβασε τη γιορτή σε τοπική εορτή.

Στην Ελλάδα, η ημέρα των ερωτευμένων καθιερώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’70 με πρωτοβουλία ανθοπωλών. Οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας πρότειναν εναλλακτικά ελληνικά εορταστικά πρότυπα:

• Το 1994, προτάθηκε η γιορτή του Αγίου Υακίνθου (3 Ιουλίου) ως ημέρα του έρωτα και της ποίησης, με εκδηλώσεις στον Ψηλορείτη.

• Το 2000, ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος πρότεινε τις 13 Φεβρουαρίου, ημέρα των Αποστόλων Ακύλα και Πρίσκιλλας.

• Μια τρίτη πρόταση ήταν η τιμή στον Οδυσσέα και την Πηνελόπη ως προστάτες των ερωτευμένων.

Έτσι, η γιορτή του Αγίου Βαλεντίνου συνδέει μύθους, θρύλους και εμπορικά έθιμα, ενώ στην Ελλάδα η καθιέρωσή της συνυφαίνεται με θρησκευτικές και πολιτιστικές προσαρμογές.