Αναπλάθοντας την παράδοση: O Πάνος Βαλσαμάκης και η γέννηση της σύγχρονης ελληνικής κεραμικής
4 Ιουνίου 2026 – 31 Ιανουαρίου 2027
Eπιμέλεια έκθεσης: Kατερίνα Γρέγου, Άννα Μυκονιάτη
Σχεδιασμός έκθεσης: FLUX Office – Έυα Μανιδάκη & Θανάσης Δεμίρης
Σύμβουλοι έκθεσης: Οικογένεια Π. Βαλσαμάκη
Οργάνωση-Παραγωγή: EMΣΤ
Όροφος 4
Ο Πάνος Βαλσαμάκης (1900-1986) υπήρξε πρωτοπόρος Έλληνας κεραμίστας και κεντρική φιγούρα στη διαμόρφωση της νεότερης κεραμικής τέχνης στην Ελλάδα. Γεννημένος στο Αϊβαλί της Μικράς Ασίας, έφτασε στην Ελλάδα ως πρόσφυγας μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και στη συνέχεια σπούδασε ζωγραφική και κεραμική στη Μασσαλία. Το πρώιμο έργο του αντλούσε την έμπνευσή του από την ελληνική λαϊκή παράδοση και εικονογραφία, υλικό που σταδιακά επεξεργάστηκε μέσα από ένα νεωτεριστικό εικαστικό ιδίωμα, που αξιοποιούσε την παράδοση της αφαίρεσης και του μοντερνισμού και χαρακτηριζόταν από ρυθμό και φορμαλιστική καθαρότητα.
Στην αρχή της καριέρας του, ο Βαλσαμάκης εργάστηκε ως καλλιτεχνικός διευθυντής σε μεγάλα εργαστήρια κεραμικής, αρχικά στο εργοστάσιο Κεραμεικός (1930-1942) και αργότερα (1942-1957) στην ΑΚΕΛ (Ανώνυμος Κεραμευτική Εταιρεία Λαυρίου) στο βιομηχανικό λιμάνι του Λαυρίου. Μετά το 1957 αφιερώθηκε εξολοκλήρου στο προσωπικό του έργο, στο ατελιέ του στο Μαρούσι, όπου παρήγαγε πολύχρωμα κεραμικά πλακάκια, πίνακες και τρισδιάστατα αντικείμενα, ενώ μεγαλύτερης κλίμακας έργα του κοσμούν πολλούς δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους στην Αθήνα. Η πρακτική του συνδυάζει την ελληνική λαϊκή εικονογραφία με τις καλλιτεχνικές αξίες του μοντερνισμού, μεταγράφοντας την παράδοση σε έναν σαφώς νεωτερικό κώδικα. Χαρακτηριστικά στοιχεία του έργου του αποτελούν οι γεωμετρικές φόρμες, η εκφραστική καμπύλη – σημεία τόσο της ελληνικής πολιτισμικής παράδοσης όσο και των σύγχρονών του αισθητικών προσεγγίσεων. Το έργο του Βαλσαμάκη υπήρξε καθοριστικό για την ανάδειξη της κεραμικής ως σημαντικού πεδίου της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας του 20ου αιώνα, αντί απλώς μιας μορφής χειροτεχνίας.
Σε αναγνώριση της διαχρονικής σπουδαιότητας του έργου του, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) οργανώνει μεγάλη αναδρομική έκθεση, σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό του και ισάριθμα σχεδόν από την τελευταία του έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη το 1982. Η έκθεση συνδέεται άρρηκτα με την ευρύτερη αποστολή του ΕΜΣΤ για επανεξέταση της ελληνικής ιστορίας της τέχνης και επαναξιολόγηση της θέσης πρωτοποριακών μορφών της, η συμβολή των οποίων υπήρξε καίρια, εξασφαλίζοντας έτσι ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για το έργο τους και μάλιστα από τις νεότερες γενιές. Επιπλέον, σηματοδοτεί την αφετηρία ενός νέου κύκλου εκθέσεων αφιερωμένων στον κοσμοπολιτισμό της λεβαντίνικης διασποράς στην Ανατολική Μεσόγειο, με επίκεντρο τους Έλληνες μικρασιατικής καταγωγής και την καθοριστική συμβολή τους στην εξέλιξη του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού.
Όπως αναφέρει και ο εγγονός του Πάνος Βαλσαμάκης, ο οποίος με την μητέρα του Αφροδίτη και την υπόλοιπη οικογένειά του διατηρεί ζωντανό και ενεργό το ιστορικό εργαστήριο του Αμαρουσίου αναφέρει «το έργο του παππού μου, Πάνου Βαλσαμάκη, συνεχίζει να συγκινεί και να εμπνέει ακόμα και σήμερα, παρά το γεγονός ότι έχουν περάσει 40 χρόνια από τον θάνατό του. Η διαχρονικότητα και η βαθιά αισθητική του αποτυπώνονται σε κάθε κομμάτι που δημιούργησε, αφού κατάφερε να συνδυάσει με μοναδικό τρόπο τις παραδοσιακές αξίες της λαϊκής τέχνης με τη σύγχρονη δημιουργική προσέγγιση και τάσεις. Ξεκινώντας το ταξίδι του στον χώρο της κεραμικής από τον Κεραμικό το 1930, βρήκε την αφετηρία του μέσα σε μια εποχή ζυμώσεων και αλλαγών, συνεισφέροντας στην εξέλιξη της ελληνικής κεραμικής και πολιτισμού» και συμπληρώνει «Η σημασία του έργου του Πάνου Βαλσαμάκη έγκειται στον ρόλο που διαδραμάτισε στη μετουσίωσης της κεραμικής τέχνης στην Ελλάδα από μια μάλλον περιθωριοποιημένη μορφή τέχνης σε μια ολοκληρωμένη σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική. Επιτυγχάνοντας τη σύνθεση ελληνικής πολιτισμικής μνήμης, λαϊκής παράδοσης και της γλώσσας της νεωτερικότητας των δεκαετιών του 1960 και 1970 κυριότερα, ο Βαλσαμάκης άρθρωσε ένα πρότυπο καλλιτεχνικής πρακτικής που είχε στέρεες ρίζες στην ιστορική παράδοση και το βλέμμα στραμμένο αποφασιστικά στο μέλλον. Το έργο του δεν καθόρισε απλώς την εικαστική κουλτούρα του ελληνικού 20ου αιώνα, αλλά χάραξε τα όρια ενός χώρου εντός του οποίου οι μεταγενέστερες γενιές καλλιτεχνών μπορούσαν να προσεγγίσουν την κεραμική ως ένα σοβαρό, εκφραστικά και διανοητικά συναρπαστικό, πεδίο της σύγχρονης τέχνης».
Συνοψίζοντας, ο Πάνος Βαλσαμάκης σημειώνει το πώς η επίδραση της δουλειάς του παππού του «ξεπερνά τα όρια της απλής τεχνικής αρτιότητας· συνδέεται με την παράδοση, την ιστορία των χαμένων πατρίδων, και την ανάγκη για έκφραση και ομορφιά. Μέσα από τα κεραμικά του, ο Βαλσαμάκης κατάφερε να μεταδώσει αξίες, συναισθήματα και ιστορίες, δημιουργώντας ένα έργο που παραμένει ζωντανό στην συλλογική μνήμη. Η τέχνη του αποτελεί σημείο αναφοράς για νεότερους καλλιτέχνες και αγαπημένη κληρονομιά για όλους εμάς που μεγαλώσαμε δίπλα του. Έτσι, η κεραμική του δεν είναι απλώς αντικείμενα, αλλά κλειδιά που ανοίγουν δρόμους επικοινωνίας και πολιτισμού ανάμεσα στις γενιές.»