Η Κρυστάλλω ήταν άνδρας
Πρώτα απ’ όλα να διευκρινίσω τον τίτλο. Στη μακρινή δεκαετία του 1980, τότε που η κάθε αλλαγή, η κάθε ανατροπή, η κάθε ανορθόδοξη και λοξή ματιά ήταν καλοδεχούμενες και δημιουργούσαν «πυρήνα», τρέχαμε να δούμε στο Θέατρο Καισαριανής δύο «μετεπιθεωρήσεις» με την υπογραφή του Γιώργου Μανιώτη. Πρώτα το «Χορεύει η Κρυστάλλω μάμπο», που είχε και συνέχεια, το «Η Κρυστάλλω ήταν άνδρας». Από μόνος του ο δεύτερος τίτλος προκαλούσε το ενδιαφέρον και καλλιεργούσε την υπόσχεση ότι θα δούμε κάτι «διαφορετικό», ό,τι ακριβώς ζητούσαμε τότε. Αλλο το «τότε» όμως και άλλο το «τώρα». Πόσο άλλο; Οσο και ο κουρνιαχτός που σηκώθηκε με αφορμή την απόχρωση της επιδερμίδας της βραβευμένης με Οσκαρ μαύρης ηθοποιού Λουπίτα Νιόνγκο που λέγεται ότι υποδύεται την Ωραία Ελένη στην πολυαναμενόμενη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν «Οδύσσεια».
Τι κακός χαμός εκ του μη όντος κι αυτός; Τι ανούσια επιχειρήματα υψώθηκαν και από τις δύο πλευρές ως ιδεολογικές μπαντιέρες; Και τι δεν ακούσαμε, και τι δεν είδαμε. Από σχόλια που φλερτάρουν με ένα είδος ρατσιστικής χυδαιότητας (για παράδειγμα, «Αν ήταν έτσι η Ωραία Ελένη, δεν θα γινόταν ο Τρωικός Πόλεμος»), κρυόμπλαστρα αστεία με αφισέτες που παρουσιάζουν τον Μάρκο Βαμβακάρη ως αλάνι από το Μπρονξ, μέχρι ανοησίες για το πόσο «λευκοί» είμαστε εμείς οι Ελληνες και εφόσον η Ωραία Ελένη δεν είναι ιστορικό αλλά μυθολογικό πρόσωπο, ο σκηνοθέτης μπορεί να την παρουσιάσει όπως θέλει.
Γιατί; Αν ήταν ιστορικό πρόσωπο, δεν θα μπορούσε και πάλι να την παρουσιάσει όπως θέλει; Ποιος δηλαδή μας λέει ότι ο επίσης μυθολογικός Οδυσσέας, του οποίου το σώμα, όπως ερμηνεύω εγώ τον μύθο του, χρησίμευε μόνο και μόνο για να μεταφέρει τον εγκέφαλό του, ήταν μπρατσωμένος όπως ο Ματ Ντέιμον που τον υποδύεται; Αφήστε που η Ζεντάγια, στον ρόλο της θεάς Αθηνάς, μου φαίνεται και πολύ σχιστομάτα και πολύ Λατίνα. Και, τελικά, ο Μέγας Αλέξανδρος που ήταν υπαρκτό πρόσωπο έμοιαζε με τον βασταγερό Ρίτσαρντ Μπάρτον της ταινίας του 1956 ή με τον πιο «εσωτερικό» Κόλιν Φάρελ του 2004; Διότι εγώ την αμαρτία μου θα την πω, συμφωνώ με τον Σπύρο Μπιμπίλα. Του «φέρνει» στο προφίλ. Και αν ξεφύγουμε από την εικόνα, και ο Γιάννης Σμαραγδής που παρουσίασε τον απολύτως υπαρκτό Καποδίστρια σαν έναν άνθρωπο με καμία εσωτερική σύγκρουση και προσομοιάζοντα με ρομπότ, έπαθε τίποτα;
Ψυχραιμία, παιδιά! Ο κάθε καλλιτέχνης μπορεί να παρουσιάσει τους ήρωές του όπως θέλει, ανάλογα με τους συμβολισμούς που κουβαλά στο κεφάλι του και πώς θέλει να τους επικοινωνήσει στο κοινό του, χωρίς να χρειάζεται να απολογηθεί. Στον θεατή ή στον αναγνώστη αυτό μπορεί να αρέσει ή να μην αρέσει, αλλά το αν συμφωνεί ή όχι, ουδεμία σημασία έχει. Οταν μας φωνάξει ο Νόλαν να φτιάξουμε μαζί την επόμενη ταινία του, τα λέμε.
Ναι μεν, αλλά
Γι’ αυτό ακριβώς δεν χρειάζεται όσοι επικροτούν την επιλογή του Νόλαν να χρησιμοποιούν επιχειρήματα που μπάζουν. «Και γιατί», σου λένε, «ο Χριστός από την Ιουδαία παρουσιάζεται στο σινεμά ξανθός και γαλανομάτης σαν Σουηδός;». Διότι έτσι εμφανίζεται στις αγιογραφίες εδώ και αιώνες και έτσι έχει καταγραφεί στη συλλογική μας μνήμη. Δεν σοκαριστήκαμε όμως ούτε μαλλιοτραβηχτήκαμε όταν τον είδαμε μαύρο στο βιντεοκλίπ του «Like a prayer» της Μαντόνα. Αλλά, είπαμε, άλλα χρόνια τότε.
Το θέμα ωστόσο είναι αν η επιλογή της μαύρης Ωραίας Ελένης από τον Νόλαν, της μαύρης Κλεοπάτρας, της μαύρης Αννας Μπολέιν, της μαύρης Αριελ από τους σκηνοθέτες των αντίστοιχων παραγωγών του Netflix προέκυψε από προσωπική έμπνευση ή από επιβολή ατζέντας. Διότι, αν είναι έτσι, γιατί να μη δούμε τον Μπραντ Πιτ να πρωταγωνιστεί στην «Καλύβα του μπαρμπα-Θωμά»; Αυτό που θέλω να πω είναι ότι, προσωπικά, δεν νοώ ως συμπερίληψη το να «ντύσουμε» μαύρους καλλιτέχνες με ρόλους λευκών. Εχουν τη δική τους κουλτούρα και τους δικούς τους ήρωες που θα έπρεπε να γνωρίσουμε. Δεν χρειάζονται να τους «δανείσουμε» τους δικούς μας.