Στο κατώφλι του πυρηνικού ολέθρου: Η συνθήκη που εκπνέει και ο αγώνας για την απόκτηση του ισχυρότερου όπλου
Με τον πόλεμο στην Ουκρανία να μαίνεται με αμείωτη σφοδρότητα και τη διπλωματία να προσπαθεί να αποσοβήσει έναν ακόμη χειρότερο στη Μέση Ανατολή, ο κόσμος δεν έχει κανένα λόγο να αισθάνεται περισσότερο ασφαλής.
Κούρσα ανταγωνισμού
Η λήξη, σε λίγες ώρες, της συνθήκης ελέγχου των πυρηνικών όπλων, New Start, όχι μόνο προκαλεί γενικευμένη ανησυχία – αφού κανένα από τα συμβαλλόμενα μέρη δεν δείχνει ιδιαίτερη σπουδή για την αναπροσαρμογή της αλλά ανοίγει και την πιο επικίνδυνη πόρτα, από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, για μία κούρσα ανταγωνισμού χωρίς προηγούμενο.
Η αγωνία για το Ιράν
Και ενώ το βράδυ της Τετάρτης, χώρες όπως η Αίγυπτος, η Τουρκία, το Κατάρ, παρουσίασαν σε Ιράν και Ηνωμένες Πολιτείες ένα πλαίσιο βασικών αρχών προς συζήτηση στις συνομιλίες που έχουν προγραμματιστεί για την Παρασκευή – με το σχέδιο να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, δέσμευση της Τεχεράνης να περιορίσει σημαντικά τον εμπλουτισμό ουρανίου αλλά και την παραγωγή βαλλιστικών πυραύλων, η απουσία οποιασδήποτε πρότασης για τα πυρηνικά όπλα των δύο υπερδυνάμεων προιωνίζεται μία άνευ προηγουμένου προσπάθεια απόκτησης του πιο καταστροφικού όπλου.
Η Συνθήκη Μείωσης Στρατηγικών Όπλων, γνωστή ως «New START», υπογράφηκε το 2010 και αποτέλεσε μία από τις ελάχιστες διεθνείς συμφωνίες που είχαν στόχο να αποτρέψουν έναν καταστροφικό πυρηνικό πόλεμο.
Η συμφωνία περιόριζε τον αριθμό των ανεπτυγμένων στρατηγικών πυρηνικών κεφαλών για κάθε πλευρά στις 1.550, ενώ προέβλεπε μέτρα διαφάνειας, όπως ανταλλαγή δεδομένων, ειδοποιήσεις και επιτόπιες επιθεωρήσεις.
Η λήξη της συνθήκης σηματοδοτεί ουσιαστικά το τέλος της συνεργασίας Ουάσιγκτον και Μόσχας στον έλεγχο των εξοπλισμών – μιας συνεργασίας που συνέβαλε στη λήξη του Ψυχρού Πολέμου.
Η έκκληση του Πάπα
Την Τετάρτη, ο Πάπας Λέων κάλεσε τις δύο χώρες να ανανεώσουν τη συνθήκη, τονίζοντας ότι η σημερινή παγκόσμια κατάσταση «απαιτεί να γίνουν τα πάντα για να αποφευχθεί μια νέα κούρσα εξοπλισμών».
Από το START στο New START
Η αρχική συνθήκη START, που υπογράφηκε το 1991 μεταξύ ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης, περιόριζε κάθε πλευρά σε έως 6.000 πυρηνικές κεφαλές. Τη διαδέχθηκε το New START, το οποίο υπεγράφη το 2010 στην Πράγα από τις ΗΠΑ και τη Ρωσία, διάδοχο κράτος της ΕΣΣΔ.
Αν και η Ρωσία ανέστειλε τη συμμετοχή της πριν από τρία χρόνια, λόγω της έντασης που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία, εκτιμάται ότι οι δύο χώρες συνέχισαν να τηρούν τις δεσμεύσεις της συνθήκης. Η συμφωνία απέτρεψε την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη πυρηνικών όπλων και καθιέρωσε μηχανισμούς διαφάνειας που μείωσαν τον κίνδυνο παρερμηνείας προθέσεων.
Το τέλος της εποχής ελέγχου εξοπλισμών
Η λήξη της συνθήκης εντάσσεται σε ένα ανησυχητικό μοτίβο, καθώς και άλλες μακροχρόνιες συμφωνίες ελέγχου όπλων έχουν πλέον καταρρεύσει.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η Συνθήκη για τους Πυρηνικούς Πυραύλους Μέσου Βεληνεκούς, η οποία εξάλειψε την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων μικρότερου βεληνεκούς στην Ευρώπη, η Συνθήκη Ανοικτών Ουρανών, που επέτρεπε μη οπλισμένες πτήσεις επιτήρησης, και η Συνθήκη για τις Συμβατικές Δυνάμεις στην Ευρώπη, που περιόριζε τον αριθμό αρμάτων και στρατευμάτων στη γηραιά ήπειρο.
Ο πρώην αρχηγός των βρετανικών ενόπλων δυνάμεων, ναύαρχος σερ Τόνι Ράντακιν, είχε προειδοποιήσει ότι η κατάρρευση αυτών των συμφωνιών σηματοδοτεί πως η «αρχιτεκτονική ασφάλειας που κρατούσε τον κόσμο ασφαλή κινδυνεύει να διαλυθεί». Είχε χαρακτηρίσει την εξέλιξη αυτή ως «μία από τις πιο επικίνδυνες πτυχές της παγκόσμιας ασφάλειας».
Ανησυχία και αντιδράσεις
Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ο οποίος ως πρόεδρος της Ρωσίας υπέγραψε το New START το 2010, δήλωσε ότι η λήξη του «πρέπει να ανησυχήσει όλους». Παράλληλα, σύμβουλος του προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν ανέφερε ότι η Μόσχα θα ενεργήσει «με υπευθυνότητα και αυτοσυγκράτηση».
Αργότερα, το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε πως θεωρεί ότι πλέον τα μέρη της συνθήκης δεν δεσμεύονται από καμία υποχρέωση, προσθέτοντας ότι η Ρωσία «θα ενεργήσει με υπευθυνότητα και ισορροπία», αλλά παραμένει έτοιμη να λάβει «στρατιωτικο-τεχνικά μέτρα» για την προστασία της εθνικής της ασφάλειας.
Οι ΗΠΑ, η Κίνα και η επόμενη μέρα
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ εμφανίστηκε λιγότερο ανήσυχος, δηλώνοντας στους New York Times: «Αν λήξει, λήγει… Θα κάνουμε μια καλύτερη συμφωνία». Η Ουάσιγκτον θεωρεί ότι οποιαδήποτε μελλοντική συνθήκη ελέγχου εξοπλισμών θα πρέπει να περιλαμβάνει και την Κίνα, η οποία ενισχύει ραγδαία το πυρηνικό της οπλοστάσιο. Από την πλευρά της, η Ρωσία υποστηρίζει ότι πρέπει να συμμετάσχουν και η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, οι ευρωπαϊκές πυρηνικές δυνάμεις.
Η νέα κούρσα εξοπλισμών
Η ερευνήτρια Ντάρια Ντολζικόβα του βρετανικού ινστιτούτου RUSI χαρακτήρισε τη λήξη της συνθήκης New START «ανησυχητική», καθώς «υπάρχουν κίνητρα και από τις δύο πλευρές να επεκτείνουν τις στρατηγικές τους δυνατότητες».
Οι ΗΠΑ και η Ρωσία εκσυγχρονίζουν ήδη τα πυρηνικά τους οπλοστάσια, γεγονός που δείχνει ότι μια νέα κούρσα εξοπλισμών έχει ήδη ξεκινήσει.
Η ίδια σημείωσε ότι η Ρωσία ανησυχεί για την ικανότητά της να διαπεράσει την αμερικανική αεράμυνα, ανησυχία που εντείνεται με τα σχέδια Τραμπ για την κατασκευή ενός «Χρυσού Θόλου» προστασίας της Βόρειας Αμερικής.
Παράλληλα, η Μόσχα αναπτύσσει νέα όπλα, όπως το υποβρύχιο drone Poseidon και τον πυρηνικό πύραυλο Burevestnik.
Οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Κίνα εργάζονται επίσης πάνω σε υπερηχητικούς πυραύλους που κινούνται με ταχύτητες άνω των 6.000 χλμ/ώρα, καθιστώντας τους σχεδόν αδύνατο να αναχαιτιστούν.
Προς το παρόν, ούτε η Ουάσιγκτον ούτε η Μόσχα δείχνουν πρόθυμες να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις για νέα συμφωνία.
Αν και ένα νέο πλαίσιο παραμένει θεωρητικά εφικτό, η λήξη του New START σηματοδοτεί μια πιο ασταθή και επικίνδυνη εποχή για τη διεθνή ασφάλεια.