Αναπνέουμε δηλητήριο: Τα Βαλκάνια πιο μολυσμένα από μεγαπόλεις της Ασίας

Όταν γίνεται λόγος για ατμοσφαιρική ρύπανση, το μυαλό πηγαίνει συνήθως σε γιγαντουπόλεις όπως το Δελχί ή το Πεκίνο. Ωστόσο, νέα επιστημονικά δεδομένα αποκαλύπτουν ότι ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα ρύπανσης στον πλανήτη βρίσκεται στα Βαλκάνια.

Σύμφωνα με έρευνα του Ινστιτούτου Paul Scherrer (PSI) στην Ελβετία, η σωματιδιακή ρύπανση τον χειμώνα στα Βαλκάνια είναι η υψηλότερη σε ολόκληρη την Ευρώπη. Σε πολλές περιπτώσεις, τα επίπεδα ξεπερνούν εκείνα του Πεκίνου, ενώ ορισμένες ημέρες καταγράφονται τιμές από τις υψηλότερες παγκοσμίως. Ιδιαίτερα ανησυχητικές είναι και οι συγκεντρώσεις διοξειδίου του θείου, που τον χειμώνα μπορεί να είναι έως και 30 φορές υψηλότερες από αυτές που συναντώνται στη δυτική Ευρώπη.

Η εικόνα αυτή δεν είναι απλώς στατιστική. Στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, εκτιμάται ότι περίπου 3.300 άνθρωποι πεθαίνουν πρόωρα κάθε χρόνο εξαιτίας της έκθεσης σε αιωρούμενα σωματίδια. Πρόκειται για έναν αθόρυβο, αλλά διαρκή κίνδυνο, που επηρεάζει καθημερινά την υγεία χιλιάδων κατοίκων.

Για να αποτυπώσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια το πρόβλημα, οι ερευνητές του PSI δεν περιορίστηκαν σε σταθερούς σταθμούς μέτρησης. Εξόπλισαν ένα ειδικά διαμορφωμένο βαν με σύγχρονους αισθητήρες και διέσχισαν επανειλημμένα τους δρόμους του Σαράγεβο κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Κάθε διαδρομή διαρκούσε περίπου μιάμιση ώρα, με την ομάδα να πραγματοποιεί έως και έξι κύκλους την ημέρα, μέσα σε στενά, ανηφορικά και συχνά μποτιλιαρισμένα σημεία της πόλης.

Οι εικόνες και οι εμπειρίες ήταν αποκαλυπτικές. Σε ορισμένες περιοχές, το νέφος ήταν ορατό με γυμνό μάτι, ενώ η μυρωδιά από καμένο ξύλο και κάρβουνο κυριαρχούσε στις γειτονιές. Στο κέντρο της πόλης, η καύση για ψήσιμο -με χαρακτηριστικό παράδειγμα τα ćevapi- προσέθετε ακόμη ένα στρώμα ρύπανσης στην ήδη επιβαρυμένη ατμόσφαιρα.

Ακόμη και το τμήμα της ρύπανσης που ανέλυσαν οι επιστήμονες ξεπερνούσε τα ημερήσια όρια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τα αιωρούμενα σωματίδια στο 66% του χρόνου. Σε πολλές περιπτώσεις, οι τιμές ήταν πάνω από οκτώ φορές υψηλότερες από τις συστάσεις.

Οι πιο επιβαρυμένες περιοχές αποδείχθηκαν οι καθαρά οικιστικές, όπου η ρύπανση προέρχεται κυρίως από την οικιακή θέρμανση. Η καύση ξύλου, άνθρακα, ακόμη και απορριμμάτων, απελευθερώνει μεγάλες ποσότητες τοξικών ουσιών, συμπεριλαμβανομένων πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων, που συνδέονται με την εμφάνιση καρκίνου.

Ήδη από το 2023, μελέτη του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών είχε προτείνει συγκεκριμένα μέτρα: καλύτερη μόνωση κατοικιών, εκσυγχρονισμό της κεντρικής θέρμανσης, χρήση αντλιών θερμότητας, ελέγχους στις σόμπες και εντατική ενημέρωση του κοινού. Η μελέτη είχε εντοπίσει εννέα περιοχές του Σαράγεβο ως άμεσες προτεραιότητες παρέμβασης.

Τα νέα ευρήματα επιβεβαιώνουν ότι αυτά τα μέτρα δεν είναι απλώς χρήσιμα, αλλά απολύτως αναγκαία. Τα σχέδια για μείωση της χρήσης στερεών καυσίμων κατά 90% έως το 2033 χαρακτηρίζονται κρίσιμα, αν και ακόμη κι έτσι, η ρύπανση δεν θα εξαφανιστεί πλήρως. Άλλες πηγές θα συνεχίσουν να επιβαρύνουν την ατμόσφαιρα, αν δεν αντιμετωπιστούν συνολικά.

Το μήνυμα είναι σαφές: η ατμοσφαιρική ρύπανση στα Βαλκάνια δεν είναι ένα τοπικό, περιθωριακό πρόβλημα. Είναι μια από τις σοβαρότερες περιβαλλοντικές και υγειονομικές προκλήσεις της Ευρώπης και απαιτεί άμεση, συντονισμένη δράση.