Τρεις πυλώνες για την αντιμετώπιση της κρίσης
Για να λύσουμε το στεγαστικό, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε βαθιά στεγαστική κρίση. Τα νοικοκυριά δαπανούν το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ για στέγαση (35,5% του διαθέσιμου εισοδήματος), ενώ για τους ενοικιαστές το κόστος συχνά φτάνει και ξεπερνά το μισό τους εισόδημα. Την ίδια στιγμή, όλο και περισσότεροι νέοι αδυνατούν να αποκτήσουν αυτόνομη κατοικία και παραμένουν ή επιστρέφουν στη γονική εστία, γεγονός που συνιστά σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα. Παράλληλα, τα ποσοστά ιδιοκατοίκησης μειώνονται, καθώς πλειστηριασμοί και η άρση της προστασίας της πρώτης κατοικίας απομακρύνουν τη χώρα από το παραδοσιακό μοντέλο ιδιοκτησίας.
Τα σημερινά κυβερνητικά μέτρα αποτυγχάνουν γιατί δεν αλλάζουν το στεγαστικό μοντέλο. Παραμένουν αποσπασματικά, ενισχύουν κυρίως τη ζήτηση και δεν αντιμετωπίζουν τη μαζική έλλειψη προσιτής και κοινωνικής κατοικίας. Ταυτόχρονα, δεν περιορίζουν τη χρηματιστικοποίηση και την τουριστικοποίηση της κατοικίας, με ανεπαρκή έλεγχο των βραχυχρόνιων μισθώσεων και τη διατήρηση της «Χρυσής Βίζας». Η πρόσφατη κατάθεση του σχεδίου για την προσιτή κατοικία από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η σχετική διαβούλευση δημιουργούν μια κρίσιμη ευκαιρία για την Ελλάδα. Ετσι, σε αντίθεση με τη χαμένη ευκαιρία του Ταμείου Ανάκαμψης, απαιτείται ένα ενιαίο εθνικό σχέδιο στέγασης, όπως το ισπανικό μοντέλο, που να βασίζεται σε τρεις πυλώνες.
Πρώτος πυλώνας είναι η μαζική παραγωγή προσιτής και κοινωνικής κατοικίας. Η κεντρική κυβέρνηση, μέσω της δημιουργίας ενός φορέα όπως για παράδειγμα ένα Στεγαστικό Ταμείο, οφείλει να εξασφαλίσει σταθερή χρηματοδότηση, θεσμικό πλαίσιο και γη/ακίνητα. Η τοπική αυτοδιοίκηση πρέπει να συμμετέχει όχι μόνο επιχειρησιακά (υλοποίηση έργων), αλλά και στρατηγικά, συνδέοντας τη στεγαστική πολιτική με ένα σχέδιο αποκέντρωσης, αναζωογόνησης της περιφέρειας και ισόρροπης χωρικής ανάπτυξης. Οι κατοικίες αυτές οφείλουν να παραμένουν μόνιμα εκτός αγοράς και κερδοσκοπίας, ώστε να λειτουργούν ως «φρένο» στη διαρκή αύξηση των τιμών.
Δεύτερος πυλώνας είναι η προστασία της κατοικίας από τη χρηματιστικοποίησή της. Απαιτείται αυστηρή ρύθμιση των βραχυχρόνιων μισθώσεων, με αποφασιστικό ρόλο των δήμων στον καθορισμό ορίων και ελέγχων, κατάργηση της «Χρυσής Βίζας» για κατοικίες και φραγμοί στις μαζικές αγορές από επενδυτικά κεφάλαια. Παράλληλα, είναι αναγκαία η επαναφορά ουσιαστικής προστασίας της πρώτης κατοικίας και η θέσπιση ενός νέου, κοινωνικά δίκαιου πτωχευτικού πλαισίου, που θα προστατεύει τα ευάλωτα νοικοκυριά και δεν θα οδηγεί μαζικά στην απώλεια στέγης.
Τρίτος πυλώνας είναι η προστασία των ενοικιαστών και η κοινωνική στόχευση. Θέσπιση ορίων στις αυξήσεις ενοικίων σε ζώνες στεγαστικής πίεσης και φορολογικά κίνητρα για προσιτή και μακροχρόνια μίσθωση. Παράλληλα, πρέπει να καθιερωθούν ελάχιστες προδιαγραφές αξιοπρεπούς διαβίωσης για τις ενοικιαζόμενες κατοικίες, στα πρότυπα του ολλανδικού μοντέλου, όπου η ποιότητα και τα χαρακτηριστικά του ακινήτου συνδέονται με το επιτρεπόμενο ύψος του ενοικίου. Χωρίς αλλαγή μοντέλου και ισχυρή δημόσια παρέμβαση, η στεγαστική κρίση θα βαθαίνει. Η κατοικία πρέπει να αντιμετωπιστεί ως κοινωνικό αγαθό, όχι ως πεδίο χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας.
Ο Βασίλης Δελής είναι πολιτικός επιστήμονας, απόφοιτος ΕΣΔΔΑ