Τα ελληνοτουρκικά σε επανάληψη
Εν μέσω ελληνοτουρκικής έντασης το 2020, ο πρόεδρος Ερντογάν σε ένα κρεσέντο αμφισβήτησης και αναμέτρησής του με τον ιδρυτή της Τουρκίας, Μουσταφά Κεμάλ, τον επέκρινε ότι παρέδωσε τα νησιά στην Ελλάδα. Και ότι πρέπει να διαβουλευτεί μαζί της για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Και εφόσον αλλαγή δεν είναι εύκολη, ο τούρκος πρόεδρος έθεσε τις βάσεις για τη «Γαλάζια Πατρίδα», την αμφισβήτηση δικαιωμάτων των νησιών, ακόμη και της κυριαρχίας τους με σφήνα τη δήθεν αίρεση της αποστρατιωτικοποίησης.
Με τη Συνθήκη της Λωζάννης (1923) που απέδωσε εδάφη στα κράτη, η Τουρκία επιβεβαίωσε άνευ όρων την ελληνική κυριαρχία στα ανατολικά νησιά του Αιγαίου, καθώς και σε όσες νησίδες κείνται πέρα από τα 3 ν.μ. από τις ασιατικές ακτές. Μάλιστα, ρητώς παραιτείται παντός τίτλου και δικαιώματος επ’ αυτών. Στόχος της συνθήκης ήταν να πετύχει την εδαφική διευθέτηση μετά το 1922, τη σταθερότητα και οριστικότητα. Η Λωζάννη κατοχύρωσε την ελληνική κυριαρχία νησιών και νησίδων. Παρ’ όλα αυτά η Τουρκία με αναθεωρητική τακτική επιχειρεί την αμφισβήτησή τους.
Με τη Συνθήκη της Λωζάννης νομιμοποιούνται τα απορρέοντα από την κυριαρχία δικαιώματα όλων των νησιών ανεξαρτήτως μεγέθους σε θαλάσσιες ζώνες της Ελλάδας. Με τις ζώνες αυτές καθορίζονται ανάλογα τα όρια εθνικής κυριαρχίας ή δικαιοδοσίας σε αιγιαλίτιδα ζώνη, διαχωρίζοντάς τες από τις περιοχές διεθνών υδάτων και ελευθεριών της ανοικτής θάλασσας. Στις περιοχές ανοικτής θάλασσας στο Αιγαίο ο βυθός της συνιστά υφαλοκρηπίδα προς οριοθέτηση καθορισμού κυριαρχικών δικαιωμάτων. Αντιστοίχως, η ύπερθεν υγρή στήλη στα ίδια όρια συνιστά δυνάμει ΑΟΖ. Αυτή είναι η γεωγραφία του Αιγαίου μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης (1923) και ιδιαίτερα μετά τη Συνθήκη των Παρισίων (1947) με τη διαδοχή της Ελλάδας στα Δωδεκάνησα.
Είναι αληθές ότι με τις συνθήκες της Λωζάννης και των Παρισίων η Ελλάδα αποκτούσε φυσικό προνόμιο να αυξήσει την ακτογραμμή και κατ’ επέκταση τις διεκδικήσεις σε θαλάσσιες ζώνες στο Αιγαίο. Το διαμορφωνόμενο καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών (1973), και τα οφέλη δικαιωμάτων που θα προέκυπταν, θα μετέβαλλε υπέρ της Ελλάδας το ισοζύγιο. Μια συγκυρία που συνέπεσε με την πρώτη εκδοχή διεκδικήσεων αλλά και αμφισβητήσεων εκ μέρους της Τουρκίας, να δικαιούνται τα νησιά υφαλοκρηπίδα καθώς και αιγιαλίτιδα ζώνη μέχρι τα 12 ν.μ. Μια πιθανότητα που θα συνεπαγόταν μεγάλο μερίδιο θάλασσας εθνικής κυριαρχίας στην Ελλάδα.
Σε περίπτωση επέκτασης στα 12 ν.μ. η αιγιαλίτιδα ζώνη από 44% θα ανερχόταν στο 77%, μειώνοντας το ποσοστό ανοικτής θάλασσας – και αντιστοίχως υφαλοκρηπίδας προς οριοθέτηση – σε 19,7% αντί 48,3% των 6 ν.μ. Την πιθανότητα αντιμάχεται η Τουρκία με το casus belli για να διατηρηθεί η αιγιαλίτιδα ζώνη στα 6 ν.μ.
Οι διαφορές με την Τουρκία εκκρεμούν από το 1973 με τη διεκδίκηση υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο. Οπου η Ελλάδα βάσει της Σύμβασης της Γενεύης (1958) είχε ήδη μονομερώς οριοθετήσει (μέση γραμμή) μεταξύ των ανατολικών νησιών και των αντικείμενων ηπειρωτικών ακτών της ασιατικής Τουρκίας. Η Τουρκία που δεν δεσμευόταν, αντιδρώντας, διεκδίκησε υφαλοκρηπίδα μέχρι τη μέση γραμμή μεταξύ των εκατέρωθεν ηπειρωτικών ακτών, εξαιρώντας τα νησιά.
Η Σύμβαση του 1982 προβλέπει την υποχρέωση διαπραγμάτευσης να συναφθεί συμφωνία με στόχο να επιτευχθεί ευθύδικη οριοθέτηση. Πώς πραγματοποιείται η ευθύδικη οριοθέτηση έχει αναπτυχθεί σταδιακά από το Διεθνές Δικαστήριο (ΔΔΧ), με τη νομολογία του οποίου διαμορφώθηκε ο κανόνας της σχετικής διάταξης της Σύμβασης. Και επ’ αυτού η ερμηνεία που δίνει η Τουρκία ως προς την ευθυδικία διαφέρει από αυτήν που έχει αναπτύξει το ΔΔΧ.
Παρά τις διαχρονικές προσπάθειες δεν έχει καταστεί εφικτό να ξεκινήσει ελληνοτουρκική διαπραγμάτευση για την οριοθέτηση. Ούτε ο κύκλος των διερευνητικών επαφών ολοκληρώθηκε ούτε ο πολιτικός διάλογος μετά το 2023 έχει μπει στα βαθιά. Αλλά και να ξεκινήσει διαπραγμάτευση, δεν είναι πιθανόν ότι θα επιτευχθεί συμφωνία, λόγω αντίθετων μεθόδων οριοθέτησης. Γι’ αυτό εάν αμφότερες οι χώρες επιθυμούν την οριοθέτηση, η μόνη αποτελεσματική λύση είναι η παραπομπή στο ΔΔΧ για να επιληφθεί ή σε άλλο δικαιοδοτικό όργανο.
Για να ανοίξει η διαδικασία παραπομπής για να διευθετηθεί η νομική διαφορά της οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ, όπως επιμένει η Ελλάδα, είναι απαραίτητη η σύναψη συνυποσχετικού με την Τουρκία. Η απόφαση του Δικαστηρίου βασισμένη στο εθιμικό δίκαιο της θάλασσας και στη νομολογία του θα είναι οριστική και δεσμευτική.
Το Δικαστήριο θα αποφανθεί πως εφαρμόζεται στο Αιγαίο και στην Αν. Μεσόγειο η λύση της ευθυδικίας που απαιτεί η Σύμβαση 1982. Αντίθετα με όσα πιστεύει η Τουρκία, κατά τη νομολογία τα νησιά έχουν καταρχήν δικαιώματα υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ. Ομως η επήρειά τους θα υπολογισθεί επί τη βάσει των γεωγραφικών συνθηκών (αναλογία ακτών) και της νομολογίας· εξαρχής δεν θα ενθυλακωθούν ούτε θα εξαιρεθούν με λογική ότι κείνται στη «λάθος πλευρά».
Τέλος, το 1996 με την κρίση των Ιμίων εκδηλώθηκε εμπράκτως η τουρκική θεωρία περί «γκρίζων ζωνών». Η Τουρκία αμφισβητεί ότι ορισμένες νησίδες έχουν παραχωρηθεί και συνεπώς διατείνεται ότι παραμένουν σε καθεστώς ακαθόριστης κυριαρχίας. Επ’ αυτής της βάσεως καλεί την Ελλάδα να καταστεί η κυριαρχία τους αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Μια υπερβατική διεκδίκηση και συνάμα προσβολή εδαφικής κυριαρχίας της Ελλάδας. Εχει ως στόχο να θέσει υπό αναθεώρηση το εδαφικό status quo της Λωζάννης, που οριστικά και αδιάκοπα ισχύει επί δεκαετίες. Για την Ελλάδα είναι non-issue, τυχόν πρόταση για δικαστική διευθέτηση παραμένει ταμπού, παρότι θα δικαιωνόταν.
Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς