Η διαφωνία σχετικά με την κυριαρχία επί των νησίδων του Αιγαίου
Η διάλυση αυτοκρατοριών που εξουσίαζαν τεράστιες εκτάσεις γης οδηγούσε πάντοτε σε ιδιαίτερα περίπλοκα μεταγενέστερα προβλήματα κυριαρχίας επί εδαφών, συμπεριλαμβανομένων και των νησιών. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν αποτέλεσε εξαίρεση.
Η Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάννης ήταν η τελευταία σύμβαση (πλην της Συνθήκης Ειρήνης των Παρισίων του 1947) που ρύθμιζε ζητήματα κυριαρχίας επί των εδαφών της διαλυθείσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Τουρκική Δημοκρατία, ως διάδοχο κράτος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, υπήρξε το ένα συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη της Λωζάννης με δεύτερο μέρος τις νικήτριες δυνάμεις του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, οι διατάξεις που ενσωματώθηκαν στη Συνθήκη της Λωζάννης σχετικά με τα νησιά του Αιγαίου αποτελούν σήμερα αντικείμενο διαφωνίας μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας.
Το Αρθρο 12 της Συνθήκης της Λωζάννης επιβεβαίωσε την κυριαρχία της Ελλάδας ιδίως επί των νήσων Λήμνου, Σαμοθράκης, Λέσβου, Χίου, Σάμου και Ικαρίας, υπό την επιφύλαξη του Αρθρου 15 που αφορά τα νησιά που είχαν τεθεί υπό ιταλική κυριαρχία. Τα νησιά Ιμβρος, Τένεδος και οι Λαγούσες τίθενται σαφώς υπό τουρκική κυριαρχία. Το Αρθρο 12 προβλέπει επιπλέον ότι: «Εκτός εάν υφίσταται αντίθετη διάταξη στην παρούσα Συνθήκη, τα νησιά που βρίσκονται σε απόσταση μικρότερη των τριών μιλίων από τις ασιατικές ακτές παραμένουν υπό τουρκική κυριαρχία».
Κατά συνέπεια, τα νησιά Ιμβρος, Τένεδος, Λαγούσες και εκείνα που βρίσκονται εντός τριών μιλίων από τις ασιατικές ακτές παρέμειναν σαφώς υπό τουρκική κυριαρχία, ενώ τα νησιά Λήμνος, Σαμοθράκη, Λέσβος, Χίος, Σάμος και Ικαρία τέθηκαν υπό ελληνική κυριαρχία με σαφείς όρους. Αργότερα, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων παραχώρησε τα Δωδεκάνησα, τα οποία πριν από τον πόλεμο βρίσκονταν υπό ιταλική κυριαρχία, στην Ελλάδα.
Πέραν των νησιών και νησίδων που αναφέρονται ονομαστικά στις ανωτέρω ρυθμίσεις, η Τουρκία υποστηρίζει ότι τα νησιά και οι νησίδες που δεν κατονομάζονται ρητώς θα πρέπει να θεωρείται πως ανήκουν στην Τουρκία. Από τις επίσημες δηλώσεις προκύπτει ότι η Τουρκία δεν εγείρει αντιρρήσεις ως προς την κυριαρχία των νησιών που αποδόθηκαν ρητώς στην Ελλάδα από τις σχετικές διατάξεις των προαναφερθέντων διεθνών συνθηκών. Ωστόσο, η κυριαρχία επί των λοιπών γεωγραφικών σχηματισμών θα πρέπει να ανήκει στην Τουρκία, δεδομένου ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατείχε προηγουμένως την κυριαρχία επ’ αυτών.
Κατά συνέπεια, οι νησίδες που δεν αναφέρονται σαφώς στις εν λόγω διατάξεις είναι εκείνες των οποίων το καθεστώς θα πρέπει να διευκρινιστεί. Η κρίση των βραχονησίδων Καρντάκ/Ιμια το 1995, τις οποίες η Τουρκία χαρακτήρισε ως αμφισβητούμενους βράχους, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις, περισσότερα νησιά έχουν κατονομαστεί σε επίσημες δηλώσεις της Τουρκίας.
Η Τουρκία επικαλείται ως απόδειξη τη συμφωνία μεταξύ Τουρκίας και Ιταλίας σχετικά με τα Δωδεκάνησα. Η Ιταλία και η Τουρκία υπέγραψαν στις 4 Ιανουαρίου 1932 μια συμφωνία για τον καθορισμό των θαλάσσιων συνόρων των μεταξύ τους χωρικών υδάτων, η οποία διευκρίνισε επίσης την κυριαρχία επί νησίδων στην περιοχή. Αναφέρεται πως η κυβέρνηση της Τουρκίας είναι έτοιμη να εισέλθει σε διαπραγματεύσεις με την Ελλάδα, με σκοπό τον καθορισμό της κυριαρχίας επί μικρών νησιών, νησίδων και βράχων στο Αιγαίο.
Η βασική θέση της Ελλάδας είναι ότι όλα αυτά τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά αποδόθηκαν οριστικά στην Ελλάδα από τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 και τη Συνθήκη των Παρισίων του 1947. Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι ο κύριος σκοπός αυτών των συνθηκών ήταν η εγκαθίδρυση μόνιμων συνόρων και νόμιμων τίτλων εδαφικής κυριαρχίας για τα εμπλεκόμενα κράτη, χωρίς να τα εξαρτούν από άλλες υποχρεώσεις.
Η βάση στην οποία στηρίζεται κυρίως η Ελλάδα για να ερμηνεύσει κατ’ αυτόν τον τρόπο τις συνθήκες είναι η τελευταία παράγραφος του Αρθρου 12, η οποία αναφέρει ότι: «Εκτός εάν υφίσταται αντίθετη διάταξη στην παρούσα Συνθήκη, τα νησιά που βρίσκονται σε απόσταση μικρότερη των τριών μιλίων από τις ασιατικές ακτές παραμένουν υπό τουρκική κυριαρχία». Η Ελλάδα ερμηνεύει τη διάταξη αυτή αντιστρόφως, υποστηρίζοντας ότι όλα τα νησιά πέραν των τριών μιλίων αποδόθηκαν στην Ελλάδα. Δεύτερον, σύμφωνα με την Ελλάδα, «είναι παγίως καθιερωμένο στο διεθνές δίκαιο ότι όταν τα κράτη συνάπτουν συνθήκες που καθορίζουν σύνορα ή εδαφική κυριαρχία, ο πρωταρχικός τους στόχος είναι να επιτύχουν σταθερότητα και οριστικότητα».
Παρότι τόσο η Συνθήκη της Λωζάννης όσο και η Συνθήκη των Παρισίων περιέχουν διατάξεις σχετικά με ζητήματα κυριαρχίας που αφορούν τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, εξακολουθεί να υφίσταται σοβαρή διαφωνία μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Είναι προφανές ότι Ελλάδα και Τουρκία διαφωνούν ως προς την κυριαρχία επί ορισμένων μικρών νησιών γύρω από τα μεγάλα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.
Η διαφωνία προκύπτει από τις αντικρουόμενες ερμηνείες των διατάξεων, οι οποίες κατονομάζουν μόνο τα μεγάλα νησιά και όχι τα μικρά νησιά που τα περιβάλλουν. Η Τουρκία βασίζει τις αξιώσεις της κυρίως στο γεγονός ότι δεν γίνεται καμία αναφορά σε αυτά τα μικρά νησιά στις σχετικές διατάξεις. Η Ελλάδα, από την άλλη πλευρά, παραπέμπει στις διατάξεις της Συνθήκης της Λωζάννης για να υποστηρίξει ότι όλα τα νησιά και οι νησίδες αποδόθηκαν στην Ελλάδα.
Ο Γιουσέλ Ασέρ είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Yıldırım Beyazıt της Αγκυρας