Ο αναθεωρητισμός Τραμπ και οι τρεις επιλογές της Ευρώπης

«Μέχρι ποιου σημείου θα φτάσει η Ευρώπη για να υπερασπιστεί τη Γροιλανδία από τον Τραμπ;» αναρωτιέται η «Guardian». Πλέον το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Η επιμονή του αμερικανού προέδρου ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αποκτήσουν το αυτοδιοικούμενο αρκτικό νησί – συνιστώσα του βασιλείου της Δανίας, μέλους του ΝΑΤΟ και της ΕΕ – συνιστά (ακόμη) μια ωμή πρόκληση απέναντι στο διεθνές δίκαιο, στους ευρωπαίους συμμάχους και στις ίδιες τις μεταπολεμικές σταθερές της Δύσης. Σε όλους του τόνους, ο Ντόναλντ Τραμπ διακηρύττει ότι η αμερικανική ιδιοκτησία στη Γροιλανδία θα επιτευχθεί «με τον καλό» ή «τον κακό τρόπο».

Στην πράξη, οι επιλογές που παρουσιάζει δημοσίως έως τώρα κινούνται ανάμεσα σε μια «εξαγορά» της εθνικής κυριαρχίας – χθες μάλιστα απείλησε με την «επιβολή δασμών σε χώρες, αν δεν συνταχθούν» με τα σχέδιά του για το νησί – και σε ένα ακόμη πιο εφιαλτικό σενάριο: την επιβολή της αμερικανικής ισχύος με στρατιωτικά μέσα. Ενα τέτοιο ενδεχόμενο, στο πνεύμα του νέου ηγεμονικού «δόγματος Ντονρόε» (που ήδη εφαρμόστηκε στη Βενεζουέλα, υπό τη χλιαρή και αμφιλεγόμενη αντίδραση της Ευρώπης) θα τίναζε στον αέρα τα «θεμέλια» του ΝΑΤΟ και της ήδη κλυδωνιζόμενης διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες. Και δη με το «φυτίλι» να ανάβει η υπερδύναμη της Δύσης.

Η ειρωνεία είναι ότι ο Τραμπ επικαλείται την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ, τη στιγμή που η Γροιλανδία, ως κτήση του δανικού στέμματος, καλύπτεται από το Αρθρο 5 της Συμμαχίας. Οι δε ΗΠΑ διαθέτουν προ πολλού ευρεία πρόσβαση στο νησί, βάσει αμυντικής συμφωνίας με την Κοπεγχάγη από την ψυχροπολεμική δεκαετία του ’50.

Σήμερα, εν μέσω εντεινόμενου γεωπολιτικού ανταγωνισμού με το Πεκίνο, ο πρόεδρος των ΗΠΑ επιχειρηματολογεί βάσει ενός υποθετικού σεναρίου κατάληψης από την Κίνα ή τη Ρωσία του στρατηγικής σημασίας και τάσεων ανεξαρτητοποίησης αρκτικού νησιού. Η Μόσχα το απέρριψε ως «μύθο», χαρακτηρίζοντας εξαιρετικά επικίνδυνη την πολιτική της ΝΑΤΟ για κλιμάκωση της αντιπαράθεσης στην Αρκτική. Μια ξεχασμένη μέχρι χθες από τη Δύση περιοχή, που λόγω της κλιματικής κρίσης μετατρέπεται σε σύγχρονο «Ελντοράντο», καθώς με το λιώσιμο των πάγων ανοίγει ο δρόμος σε πλούσια αποθέματα κρίσιμων ορυκτών και νέες θαλάσσιες εμπορικές οδούς.

Η εξάρτηση από τις ΗΠΑ

Σε αυτό το φόντο, η συνάντηση μεταξύ των υπουργών Εξωτερικών της Δανίας και της Γροιλανδίας με τον αμερικανό αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς και τον επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ Μάρκο Ρούμπιο (προσωρινό σύμβουλο Εθνικής Ασφάλειας του Λευκού Οίκου), την Πέμπτη, στην Ουάσιγκτον, κατέληξε σε μια κομψή διατύπωση διαφωνίας. Πέρα από τη συγκρότηση μιας αμφίβολης αποτελεσματικότητας «ομάδας εργασίας υψηλού επιπέδου» που «θα εξετάσει μια μελλοντική πορεία», δεν διαφάνηκε καμία αποκλιμάκωση. Και εδώ ακριβώς αναδύεται το δίλημμα της Ευρώπης.

Η περιφρόνηση του Τραμπ για το διεθνές δίκαιο φέρνει ξανά στην επιφάνεια την εξάρτησή της από τις ΗΠΑ για την ασφάλειά της: σύγκρουση ή κατευνασμός απέναντι σε έναν σύμμαχο, που μετατρέπεται σε αντίπαλο και, όπως παρατηρεί εύστοχα ο «Guardian», «οι ενέργειές του θυμίζουν κράτος-παρία, αντικατοπτρίζοντας τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία;».

Η συγκυρία είναι κρίσιμη, δεδομένης της διστακτικής προσφοράς των ΗΠΑ να συμπλεύσουν με την Ευρώπη στην παροχή μεταπολεμικών εγγυήσεων ασφαλείας στην Ουκρανία, ενόσω η μεσολάβησή τους με τη Ρωσία είναι αμφιλεγόμενη και η εκεχειρία στην πιο καταστροφική ένοπλη σύγκρουση στη Γηραιά Ηπειρο από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο φαντάζει ακόμη μακρινή…

Η στρατηγική της Ευρώπης

Στην πραγματικότητα, σχολιάζει ο «Economist», «οι πολιτικοί της Ευρώπης πασχίζουν να βρουν μια στρατηγική. Οι επιλογές τους χωρίζονται σε τρία στρατόπεδα: αποφόρτιση, αποτροπή και αντιπερισπασμός».

Η πρώτη είναι ήδη ορατή. Στο πλαίσιο της εσπευσμένα προγραμματισμένης άσκησης «Αρκτική Αντοχή», δανικές και ευρωπαϊκές συμμαχικές δυνάμεις αναπτύσσονται στη Γροιλανδία. Η κίνηση είναι διττής ανάγνωσης. Δηλώνουν παρουσία στο αρκτικό νησί, παρέχοντας ταυτόχρονα στις ΗΠΑ έμπρακτες υποσχέσεις ασφαλείας εντός του υφιστάμενου πλαισίου. Παράλληλα, Λονδίνο και Βερολίνο προωθούν – σύμφωνα με το Bloomberg – την ιδέα μιας νατοϊκής αποστολής ναυτικής επιτήρησης στον Απώτατο Βορρά, στο πρότυπο της προστασίας των υποθαλάσσιων υποδομών στη Βαλτική Θάλασσα. Ερώτημα παραμένει αν όλα αυτά αυτά αρκούν για να αμβλύνουν τη στάση της Ουάσιγκτον, ενόσω η εμμονή του Τραμπ για τη Γροιμανδία λέγεται ότι δεν είναι απλώς γεωστρατηγική, αλλά μέρος μιας προσωπικής ατζέντας υστεροφημίας.

Η δεύτερη επιλογή για τους Ευρωπαίους είναι πιο σκληρή. Στις Βρυξέλλες, γράφει ο «Economist», συζητούνται μέτρα που κυμαίνονται από αναστολή μέρους της πρόσφατης εμπορικής συμφωνίας ΕΕ – ΗΠΑ και αύξηση των ρυθμιστικών πιέσεων σε αμερικανικούς τεχνολογικούς κολοσσούς, έως στοχευμένες κυρώσεις σε εταιρείες που θα επιχειρούσαν να εκμεταλλευτούν τους πόρους της Γροιλανδίας χωρίς τη συγκατάθεση των κατοίκων της. Πιο ακραίες ιδέες, συμπληρώνει το δημοσίευμα, περιλαμβάνουν «κλείσιμο αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων στην Ευρώπη ή την πώληση αμερικανικών κρατικών ομολόγων». Πρόκειται ωστόσο περισσότερο για αντίποινα, παρά για πραγματική αποτροπή, με περιορισμένες πιθανότητες ευρωπαϊκής συναίνεσης και επιτυχίας.

Απομένει ο αντιπερισπασμός: η ελπίδα ότι ο Τραμπ θα στραφεί αλλού. Με μόλις το 4% των Αμερικανών να στηρίζουν τη χρήση βίας για την απόκτηση της Γροιλανδίας και με ανοιχτά μέτωπα για την κυβέρνηση Τραμπ από το Ιράν και τη Βενεζουέλα, έως τις κρίσιμες ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου στις ΗΠΑ, ορισμένοι κύκλοι στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες στοιχηματίζουν στην κόπωση του Λευκού Οίκου. Ισως, ελπίζουν, η ρητορική περί προσάρτησης της Γροιλανδίας να είναι απλώς μοχλός πίεσης για μια διευρυμένη συμφωνία ασφαλείας ή/και εξόρυξης κρίσιμων ορυκτών.

Αλλες προτάσεις

Παράλληλα, διατυπώνονται έτερες φιλόδοξες προτάσεις. Ο Ρόμπερτ Χάμπεκ, πρώην αντικαγκελάριος της Γερμανίας, ο οποίος τώρα εργάζεται στο Δανικό Ινστιτούτο Διεθνών Σπουδών, μιλά για μια ευρωπαϊκή machtpolitik. Μια προβολή πολιτική ισχύος, με ένα τεράστιο επενδυτικό πακέτο στη Γροιλανδία και πλήρη επανένταξή της στην ΕΕ (το αρκτικό νησί αποχώρησε το 1985 από την τότε ΕΟΚ για να ανακτήσει τον έλεγχο της αλιείας, αποτελώντας έκτοτε μέρος των υπερπόντιων χωρών και εδαφών των μελών των «27», συνδεδεμένων με την Ευρωπαϊκή Ενωση).

Μένει βέβαια να φανεί εάν οι ίδιοι οι Γροιλανδοί συμφωνούν, να ληφθούν περαιτέρω αποφάσεις και πού θα οδηγήσουν. Στο μεσοδιάστημα, όμως, ο κόσμος θα αλλάζει τάχιστα και τα περιθώρια για την Ευρώπη στενεύουν για να διεκδικήσει λόγο, ρόλο και θέση σε μια υπό διαμόρφωση νέα, απρόβλεπτη και επικίνδυνη διεθνή κατάσταση.