Σκιές στο νερό: Τα απρόσιτα πλάσματα που εντοπίστηκαν από τους υποθαλάσσιους ήχους τους

Φάλαινες με ράμφος έχουν παρατηρηθεί ελάχιστες φορές, όμως επιστήμονες αξιοποιούν πλέον τους υποθαλάσσιους ήχους για να τις εντοπίσουν και να μελετήσουν τη συμπεριφορά τους. Σε μια σχεδόν άπνοη μέρα στις αρχές Ιουνίου 2024, η επιστήμονας Ελίζαμπεθ Χέντερσον βρισκόταν σε σκάφος ανοιχτά της Μπάχα Καλιφόρνια, παρατηρώντας τη θάλασσα με κιάλια μαζί με την ερευνητική της ομάδα.

Αναζητούσαν φάλαινες με ράμφος – είδη που σπάνια εντοπίζονται, καθώς πραγματοποιούν τις βαθύτερες και μακροβιότερες καταδύσεις από κάθε άλλο θηλαστικό, φτάνοντας ακόμη και τα τρία χιλιόμετρα βάθος. Ακόμη κι όταν αναδύονται, τα μικρά, γκριζωπά σώματά τους δύσκολα διακρίνονται. «Ανάλογα με το φως, μπορεί να μοιάζουν απλώς με κύμα», σημειώνει η Χέντερσον.

Ύστερα από μέρες χωρίς επιτυχία, ο καπετάνιος του σκάφους φώναξε: «Υπάρχει φάλαινα δίπλα μας!». Ήταν δύο νεαρές φάλαινες που κολυμπούσαν δίπλα στο πλοίο. «Πάντα πιστεύαμε ότι οι φάλαινες με ράμφος αποφεύγουν τα σκάφη», λέει η Χέντερσον, βιοακουστικός επιστήμονας στο πρόγραμμα θαλάσσιων θηλαστικών του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ. «Όμως δεν έδειχναν κανένα φόβο· ήταν περίεργες απέναντί μας».

Μυστικά από τα βάθη

Λίγα είναι γνωστά για αυτές τις φάλαινες. Οι επιστήμονες έχουν καταγράψει 24 είδη, που αντιστοιχούν περίπου στο 25% όλων των ειδών φαλαινών και δελφινιών. Ορισμένα δεν έχουν παρατηρηθεί ποτέ ζωντανά – γνωρίζουμε την ύπαρξή τους μόνο από ζώα που ξεβράστηκαν στις ακτές. Ωστόσο, οι νέες τεχνικές ακουστικής παρακολούθησης αποκαλύπτουν σταδιακά τα μυστικά αυτών των απρόσιτων πλασμάτων.

Η πρόσφατη παρατήρηση της Χέντερσον προκάλεσε έκπληξη. Με βάση τους ήχους που είχαν καταγραφεί, η ομάδα πίστευε ότι είχε εντοπίσει το είδος Perrin’s beaked whale. Όμως η ανάλυση δείγματος ιστού έδειξε πως επρόκειτο για τη φάλαινα με δόντια σε σχήμα φύλλου γκίνγκο – ένα είδος που δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ ζωντανό στη φύση. «Ήταν απίστευτο, κάτι που δεν περιμέναμε ποτέ να δούμε από κοντά», λέει η Χέντερσον.

Οι φάλαινες με ράμφος πραγματοποιούν εξαιρετικά βαθιές καταδύσεις, γεγονός που δυσκολεύει τη μελέτη τους. «Πρόκειται για είδη που παραδοσιακά έχουν αγνοηθεί», εξηγεί ο Όλιβερ Μπουασό, ερευνητής στο Marine Conservation Research του Ηνωμένου Βασιλείου. «Ζουν μακριά από τις ακτές, δύσκολα εντοπίζονται και είναι εξαιρετικά διακριτικές».

Ο ήχος ως εργαλείο έρευνας

Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν υδρόφωνα σε βάθη έως και 5.000 μέτρων για να καταγράψουν τους χαρακτηριστικούς ήχους ηχοεντοπισμού των φαλαινών. Κάθε είδος έχει μοναδικό «ηχητικό αποτύπωμα», που επιτρέπει την αναγνώρισή του. Παράλληλα, η γενετική ανάλυση μέσω βιοψίας ή δειγμάτων περιβαλλοντικού DNA επιβεβαιώνει την ταυτότητα των ειδών.

«Αφού συνδέσουμε το ηχητικό μοτίβο με το συγκεκριμένο είδος, δεν χρειάζεται πλέον να συλλέγουμε γενετικό υλικό», εξηγεί η Χέντερσον. «Αρκεί να ακούμε. Δεν χρειάζεται καν να τα βλέπουμε». Η παθητική ακουστική παρακολούθηση επιτρέπει τη μελέτη τους χωρίς να τα ενοχλεί, ακόμη και σε δύσκολες καιρικές συνθήκες.

Απειλές και προστασία

Παρά τη σημασία τους, οι πληθυσμοί των φαλαινών με ράμφος παραμένουν σε μεγάλο βαθμό άγνωστοι. Η έλλειψη δεδομένων δυσχεραίνει την αξιολόγηση των κινδύνων. Ο Μπουασό τονίζει ότι η χρήση στρατιωτικών σόναρ έχει συνδεθεί με μαζικούς εκβρασμούς, οδηγώντας σε απαγόρευση στις Κανάριες Νήσους από το 2004 – από τότε δεν έχουν σημειωθεί νέα περιστατικά. Παρόλα αυτά, το θέμα παραμένει ευαίσθητο για λόγους εθνικής ασφάλειας.

Εκτός από το σόναρ, οι φάλαινες απειλούνται και από την αλιεία, καθώς παγιδεύονται σε δίχτυα, αλλά και από τα πλαστικά απορρίμματα που μπερδεύουν με τροφή. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η ηχητική ομοιότητα του πλαστικού με τα καλαμάρια μπορεί να τις παραπλανεί.

Κρίσιμος ρόλος στο θαλάσσιο οικοσύστημα

Η προστασία των φαλαινών με ράμφος έχει ευρύτερη περιβαλλοντική αξία. Συμβάλλουν στη δέσμευση άνθρακα και στην ανακύκλωση θρεπτικών ουσιών μέσω του λεγόμενου «whale pump». Τρέφονται σε μεγάλα βάθη και απελευθερώνουν θρεπτικά στοιχεία κοντά στην επιφάνεια, ενισχύοντας το φυτοπλαγκτόν που απορροφά διοξείδιο του άνθρακα. «Μπορεί να αποτελέσουν πολύτιμο σύμμαχο στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης», επισημαίνει ο Μπουασό.

Οι ερευνητές ελπίζουν ότι η συνεχής ακουστική παρακολούθηση θα αποκαλύψει περισσότερα για τη ζωή αυτών των αινιγματικών θηλαστικών. «Το να συνθέτεις τα κομμάτια του παζλ είναι συναρπαστικό», λέει η Χέντερσον. Σε έναν ωκεανό που θερμαίνεται και γεμίζει πλαστικά, η κατανόηση και η προστασία τους καθίσταται πιο επείγουσα από ποτέ.

Πηγή: BBC