Μέδουσες και ανεμώνες: Οι πρώτοι master του ύπνου στον πλανήτη

Ο ύπνος δεν είναι προνόμιο των θηλαστικών, ούτε συνδέεται απαραίτητα με πολύπλοκους εγκεφάλους. Σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, ακόμη και ζώα τόσο πρωτόγονα όσο οι μέδουσες και οι θαλάσσιες ανεμώνες κοιμούνται, και μάλιστα με τρόπο που παρουσιάζει εντυπωσιακές ομοιότητες με τον ανθρώπινο ύπνο.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι δύο είδη κνιδαρίων, η μέδουσα Cassiopea andromeda και η ανεμώνη Nematostella vectensis, περνούν περίπου το ένα τρίτο της ημέρας σε κατάσταση ύπνου, δηλαδή γύρω στις οκτώ ώρες, όσο και ο μέσος άνθρωπος. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου εμφανίζουν μειωμένη κινητικότητα, πιο αργές αντιδράσεις σε ερεθίσματα και, αν στερηθούν τον ύπνο, παρουσιάζουν «νευρολογική αδεξιότητα» και ανάγκη αναπλήρωσης, ένα φαινόμενο γνωστό ως rebound sleep.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τα εργαστήρια των Lior Appelbaum και Oren Levy στο Bar-Ilan University. Οι επιστήμονες παρακολούθησαν τα ζώα τόσο σε εργαστηριακές συνθήκες όσο και στο φυσικό τους περιβάλλον και διαπίστωσαν ότι, παρά την απουσία εγκεφάλου και κεντρικού νευρικού συστήματος, πληρούν όλα τα επιστημονικά κριτήρια που ορίζουν τον ύπνο.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το γεγονός ότι τα δύο είδη ακολουθούν διαφορετικούς κιρκαδικούς ρυθμούς. Η Cassiopea, που είναι πιο «ημερόβια», κοιμάται κυρίως τη νύχτα και κάνει μικρές… σιέστες, ενώ η Nematostella ξεκουράζεται κυρίως την ημέρα και είναι πιο δραστήρια την αυγή και το σούρουπο. Και στις δύο περιπτώσεις, ωστόσο, ο συνολικός χρόνος ύπνου παραμένει σταθερός.

Το πιο κρίσιμο εύρημα της μελέτης αφορά τον ρόλο του ύπνου στη βιολογική συντήρηση. Οι ερευνητές έδειξαν ότι κατά τη διάρκεια της εγρήγορσης συσσωρεύεται βλάβη στο DNA των νευρώνων, εξαιτίας του μεταβολισμού, του οξειδωτικού στρες και της ίδιας της νευρωνικής δραστηριότητας. Ο ύπνος μειώνει σημαντικά αυτή τη βλάβη. Οταν, μάλιστα, οι επιστήμονες προκάλεσαν τεχνητά αυξημένο γενετικό στρες (με υπεριώδη ακτινοβολία ή χημικούς παράγοντες), τα ζώα κοιμήθηκαν περισσότερο για να αποκαταστήσουν τη ζημιά.

Η μελατονίνη, η ορμόνη που ρυθμίζει τον ύπνο και στους ανθρώπους, αποδείχθηκε επίσης λειτουργική: όταν χορηγήθηκε στα ζώα, τα οδήγησε σε κατάσταση ύπνου, ανεξαρτήτως του αν ήταν ημερόβια ή νυχτόβια.

Οι επιστήμονες πλέον είναι σίγουροι: ο ύπνος εξελίχθηκε πολύ νωρίς στην ιστορία της ζωής ως βασικός μηχανισμός «συντήρησης» των νευρώνων. Οπως σημειώνει ο Appelbaum, «η ικανότητα του ύπνου να μειώνει τη βλάβη στο DNA των νευρώνων είναι ένα αρχαίο χαρακτηριστικό, τόσο θεμελιώδες, που διατηρήθηκε σε ολόκληρο το ζωικό βασίλειο».

Με άλλα λόγια, κοιμόμαστε όχι μόνο για να ξεκουραστούμε ή να εδραιώσουμε μνήμες, αλλά για να προστατεύσουμε τα ίδια μας τα νευρικά κύτταρα. Και αυτή η ανάγκη φαίνεται πως γεννήθηκε στους ωκεανούς, πολύ πριν εμφανιστεί ο άνθρωπος.