Češka vlada traži uporište u novoj evropskoj krizi između SAD i Kine

Vlada novog češkog premijera Andreja Babiša signalizirala je interesovanje za obnavljanje veza sa Pekingom nakon godina zategnutih odnosa.

Ali istovremeno, pažljivo razmatra naredne korake Praga u odnosu na to kako se američki predsednik Donald Trump približava Kini i koliko prostora Vašington ostavlja svojim saveznicima za manevrisanje.

To je sredinom januara naglašeno u telefonskom razgovoru između češkog ministra inostranih poslova Petra Mačinke i američkog ambasadora u Češkoj, Nicholasa Merricka, prema riječima dva zvaničnika češkog ministarstva inostranih poslova koji su govorili za Radio Slobodna Evropa (RSE) pod uslovom anonimnosti.

Mačinka je, rekli su, iznio rana razmišljanja Praga o Kini i, iz kurtoaznosti, prenio da Babiš, koji se vratio na dužnost u decembru kako bi zaokružio svoj politički povratak, neće putovati u Peking prije Trumpa u očekivanoj posjeti zakazanoj za april.

Jedan zvaničnik češkog ministarstva inostranih poslova rekao je za RSE da vlada djeluje na osnovu pretpostavke da se globalni poredak konsoliduje oko tri glavna pola – Sjedinjenih Država, Kine i Rusije – i da je preovlađujući interes Praga da ostane čvrsto usidren u američkom taboru.

"To znači, prije svega, poštovanje želja Vašingtona u vezi sa inostranom politikom", rekao je zvaničnik. "Ali to ne znači zauvijek ignorisanje Kine".

Novo balansiranje odražava dublju debatu koja se odvija širom većeg dijela Evrope, gdje se vlade bore sa tim kako da obezbijede investicije, podstaknu trgovinu i održe ekonomski rast u eri zaoštravanja rivalstva između SAD i Kine.

Lideri iz Velike Britanije, Kanade, Finske, Francuske, Irske, Južne Koreje, a uskoro i Njemačke, nedavno su posjetili Peking kako bi ponovo oživjeli saradnju sa Kinom nakon godina tenzija, dok razmatraju kako i koliko da osiguraju svoje veze sa Vašingtonom zbog trgovinskih i geopolitičkih trvenja.

Te tenzije su posebno osjetljive u centralnoj i istočnoj Evropi gdje je stalna podrška Kine Rusiji, uprkos njenoj invaziji na Ukrajinu, narušila njen ugled u regionalnim prestonicama.

Kao odgovor, Peking je pokrenuo sopstvenu ofanzivu šarma, sa željom da produbi već tople veze sa Mađarskom i Slovačkom, dok istovremeno nudi nove trgovinske mogućnosti i investicije Rumuniji i Bugarskoj.

"Nije samo Prag; svi širom centralne i istočne Evrope čekaju signal sa američke strane o tome kako dalje", rekla je za RSE Katerina Prohazkova, analitičarka u Sinopsisu, praškoj organizaciji koja prati kineski uticaj širom Evrope.

Češka, od kineske 'kapije' za Evropu do najbližeg evropskog partnera TajvanaZa sada, češki zvaničnici kažu da su zadovoljni da sačekaju Trumpov sljedeći potez i procijene kakav im prostor to ostavlja za angažovanje sa Pekingom.

Ali želja za pragmatičnijom politikom prema Kini je snažna unutar Babišove trostranačke koalicije, koja uključuje njegovu stranku ANO, Mačinkovu populističku stranku "Motoristi za sebe" i krajnje desničarsku Slobodu i direktnu demokratiju (SPD), od kojih su neki govorili o potrebi da se odustane od bliske povezanosti prethodne vlade sa Tajvanom i da se teži toplijim vezama sa Pekingom.

"Bilo bi besmisleno da budemo odsutni sa kineskog tržišta", rekao je Hinek Kmoniček, Babišov savjetnik za nacionalnu bezbjednost, za češki dnevnik iDNES.cz tokom intervjua 13. januara. "Naravno, moramo tamo ići na takav način da to bude bezbjedna verzija i korisna za nas".

Kmoniček nije precizirao kakvi će biti ti planovi, ali je rekao da obnovljena saradnja sa Pekingom ne bi značila napuštanje veza sa Tajvanom, samoupravnim ostrvom koje Kina smatra svojim.

"Kada je u pitanju Tajvan, ne bih očekivala veliku promjenu suštine od nove vlade", rekla je za RSE Zuzana Koskova, stručnjakinja za Kinu koja vodi program Crvena straža u Evropskom centaru za bezbjednosnu politiku.

"Međutim, vidljivost Tajvana u Češkoj Republici biće manja i to će se pomjeriti sa inostrane politike zasnovane na vrijednostima, jer je Tajvan demokratija, ka pragmatičnoj o trgovinskim i investicionim mogućnostima".

Odnosi između Praga i Pekinga pogoršali su se posljednjih godina pod prethodnom češkom administracijom koja je favorizovala bliske veze sa Tajvanom. U avgustu je kinesko Ministarstvo inostranih poslova saopštilo da će prekinuti saradnju sa češkim predsjednikom Petrom Pavelom, koji ima uticajnu, ali uglavnom ceremonijalnu ulogu, zbog njegove posjete Dalaj Lami u Indiji.

Pavel, penzionisani visoki general NATO-a, izazvao je gnjev Pekinga nakon izbora 2023. godine kada je prekršio decenije diplomatskog protokola i prihvatio telefonski poziv tadašnje tajvanske predsjednice Cai Ing-Ven. Tokom svog mandata, Pavel je upozoravao da je Kina "asertivan" akter koji želi da rebalansira globalni poredak u svoju korist i da bi Evropa trebalo da se pokrene kako bi smanjila svoju ekonomsku zavisnost od Pekinga.

To je označilo preokret u odnosu na njegovog prethodnika, Miloša Zemana, koji je bio predsjednik od 2013. do 2023. godine tokom dva petogodišnja mandata.

Zeman je težio jačim vezama sa Kinom i tokom posjete Pekingu je, kako je poznato, ponudio svoju zemlju kao "kinesku kapiju ka Evropi".

Kao predsjednik, zastupao je propekinški stav po mnogim pitanjima ljudskih prava u nadi da će privući veće kineske investicije. Zeman je čak imenovao Je Đianminga, bivšeg predsjednika CEFC China Energy, za svog počasnog ekonomskog savjetnika.

Kineski milijarder, koji je potrošio više od milijardu dolara u poslovima u Češkoj Republici, pritvoren je 2018. godine od strane kineskih vlasti i još uvijek je nepoznato gdje se nalazi.

Mnogi poslovi pod Zemanovim mandatom nisu se ostvarili ili su zastali u godinama koje su uslijedile. Tajvan, koji je ključan za globalne lance snabdijevanja, od tada je postao veći investitor od Kine u Češkoj Republici, jer tajvanske kompanije nastavljaju da šire svoje veze sa Evropom.

Fokus Babiš na lokalne prilikeAnalitičari kažu da način na koji Babiš, koji je takođe bio premijer od 2017. do 2021. godine, komunicira sa Kinom može biti u velikoj mjeri pod uticajem domaćih faktora.

"Ličnost Babiša je ovde veoma važna. On je veoma fokusiran na domaću politiku", rekla je Koskova. "Poslovao je sa Kinom prije nego što je ušao u politiku i to za njega nije bilo baš pozitivno iskustvo".

Milijarder sa procijenjenom neto vrijednošću od 4,2 milijarde dolara, prema Blumbergovom indeksu milijardera, Babiš je usvojio populistički pristup politici koji ga je doveo do toga da prvi put postane premijer 2017. godine. Taj mandat je obiljeležila istraga o navodima da je jedna od njegovih kompanija prevarantski dobila subvencije EU.

Babiš, koji je negirao bilo kakvu krivicu, na kraju je suđen i oslobođen, iako se slučaj ponovo pojavio ove godine kada je češkom opštinskom sudu naloženo da ga ponovo ispita.

Pavel, koji je ubedljivo pobijedio Babiša i postao češki predsjednik 2023. godine, rekao je da bivši premijer mora da riješi pitanje vlasništva nad svojim poslovnim carstvom kako bi eliminisao sve sukobe, spor koji se intenzivirao tokom pregovora o formiranju vlade nakon parlamentarnih izbora u oktobru 2025. godine.

Taj zastoj je riješen kada se Babiš u decembru javno obavezao da će svoju poslovnu grupu prebaciti u nezavisno upravljani fond. Međutim, oba lidera su se ponovo našla u sukobu usred novog skandala oko Pavelovog odbijanja da imenuje poslanika Filipa Tureka na poziciju u kabinetu i naknadnih optužbi da je Mačinka pokušao da ucijeni predsjednika zbog te odluke. Mačinka je odbacio optužbe za ucjenu, ali kriza je zahvatila češku politiku.

Sa pažnjom koja je trenutno usmjerena na skandal kod kuće, Babiš bi mogao da pokuša da ostvari svoj predizborni cilj da privuče veće investicije kako bi podstakao ekonomski rast kroz putovanje u Aziju ovog ljeta, gdje njegov tim planira da uključi i posjetu Pekingu. To putovanje, koje bi moglo da uključi i posjete Singapuru i Vijetnamu, uslijedilo bi nakon potencijalnog sastanka između Trumpa i kineskog lidera Si Đinpinga u aprilu i dalo bi Babišu jasnije signale o tome kako da postupi dok se trudi da privuče nove investicije i otvori trgovinske poslove.

"Kada je u pitanju Kina, Babiš nije kao Zeman", rekla je Koskova. "Naravno da bi bio otvoren za veće investicije, ali glavna stvar je da se ne uvrijede Amerikanci".