Μέσα από τα Στενά του Ορμούζ η λήξη του πολέμου;
Η στρατιωτική επιχείρηση που ξεκίνησαν ΗΠΑ και Ισραήλ στις 28 Φεβρουαρίου – παρά την άμετρη αισιοδοξία – δεν επρόκειτο για μια ταχεία επέμβαση που θα ολοκληρωνόταν σε τρεις εβδομάδες. Ηταν μια λανθασμένη εκτίμηση της διοίκησης Τραμπ που πιεζόμενος από τον Νετανιάχου εζήλωσε τη δόξα προηγούμενων προέδρων, θεωρώντας ότι επιτιθέμενος ο καλύτερος παγκοσμίως στρατός των ΗΠΑ – όπως επανειλημμένα δήλωνε – θα εξουδετέρωνε σαν σε περίπατο τις αντιστάσεις του Ιράν και θα πετύχαινε να καταστρέψει το πυρηνικό πρόγραμμα και το βαλλιστικό πυραυλικό σύστημα. Ο πρόεδρος Τραμπ σταθερά επαναλάμβανε ότι το Ιράν συνιστά απειλή για τις ΗΠΑ, το δε Ισραήλ δεν έκρυβε ότι η χώρα αυτή, συνιστούσε υπαρξιακή απειλή για το ίδιο. Γι’ αυτό κύρια επιδίωξή τους ήταν η αλλαγή καθεστώτος, που όμως παρά την εξόντωση σύμπασας της ιρανικής ηγεσίας, αποδείχθηκε συμπαγές και βαθιά ριζωμένο στη χώρα.
Οι λόγοι αυτής της επίθεσης δεν θα μπορούσαν βάσιμα να εγείρουν δικαίωμα στη νόμιμη άμυνα, καθώς η απειλή είναι υποθετική, δεν έχει αναπτυχθεί σε πραγματική επίθεση, δεν είναι ούτε καν επικείμενη ούτε άμεση. Αντ’ αυτής επικαλούνται την preemptive self-defense για να εξουδετερώσουν εν τη γενέσει τις απειλές του Ιράν, θεωρώντας ότι είναι καλύτερα να τερματιστεί πολύ έγκαιρα η όποια εξέλιξη της απειλής, πριν ακόμη γεννηθεί και πολύ πριν αναπτυχθεί και ωριμάσει σε πραγματική επίθεση. Με αυτήν την προσέγγιση, όπως υποστηρίζεται, οι ασύμμετροι πόλεμοι που προωθούνται από ομάδες όπως των τρομοκρατών, κερδίζονται σε μεγάλο βαθμό από τον αιφνιδιασμό ως την ισχυρότερη τακτική. Η πολύ έγκαιρη αντιμετώπιση ελαχιστοποιεί το κόστος απωλειών που θα σημειώνονταν εάν ακολουθούνταν το γράμμα του νόμου, δηλαδή να έχει επισυμβεί πρώτα η ένοπλη επίθεση.
Σήμερα οι ΗΠΑ έχουν απομακρυνθεί από τον αρχικό στόχο της επίθεσης και έχουν επικεντρώσει το ενδιαφέρον τους στο άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ, άλλωστε αυτό είναι το κλειδί για την εκεχειρία των δύο εβδομάδων. Το Ισραήλ που επιμένει να επιδιώκει την ασφάλειά του ως προϋπόθεση της επιβίωσής του, δείχνει αμήχανο στην ανακοίνωση της εκεχειρίας.
Στόχος των ΗΠΑ είναι να αποκατασταθεί το καθεστώς των διεθνών στενών, όπως ισχύει με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982. Εν προκειμένω στο Στενό του Ορμούζ (έκτασης 21 μιλίων) επικαλύπτονται οι αιγιαλίτιδες ζώνες, από το άκρο του Ομάν μέχρι τις ακτές του Ιράν. Το στενό συνδέει δύο ανοικτές θάλασσες ή ΑΟΖ του Περσικού (Αραβικού) Κόλπου και του Κόλπου του Ομάν (Αραβική Θάλασσα). Σύμφωνα με τη Σύμβαση 1982, ένα στενό διεθνούς ναυσιπλοΐας τόσο σε ειρηνική, όσο και σε εμπόλεμη περίοδο, διέπεται από το καθεστώς του transit passage (διέλευση διόδου), δηλαδή ελεύθερη διέλευση χωρίς το παράκτιο κράτος να μπορεί να την αναστείλει.
Αυτός ο κανόνας ισχύει ανεξαιρέτως για όλα τα κράτη ως εθιμικός, όπως διατείνονται ΗΠΑ και σειρά άλλων κρατών. Αμερική και Ισραήλ ενώ δεν έχουν επικυρώσει τη Σύμβαση, αποδέχονται το transit passage ως εθιμικό δίκαιο, και με αυτήν την ισχύ το αντιτείνουν έναντι του Ιράν. Ομως το Ιράν προβάλλοντας τον ισχυρισμό ότι δεν έχει επικυρώσει τη Σύμβαση του 1982, δηλώνει ότι δεν δεσμεύεται, και όσον αφορά στο transit passage έχει εκφράσει επίμονα την αντίρρησή του (persistent objector). Για το Ιράν ισχύει η αβλαβής διέλευση που δίνει τη δυνατότητα να λαμβάνει περιοριστικά μέτρα εντός της αιγιαλίτιδας ζώνης του. Επικαλείται προς τούτο πρακτική κατά την οποία το παράκτιο κράτος, μπορεί, μόνο προσωρινά, να κλείνει το στενό έναντι πλοίων εχθρικών κρατών, ιδίως σε εμπόλεμη περίοδο. Η άποψη αυτή δεν γίνεται απολύτως δεκτή.
Ακόμη και σε συνθήκες ένοπλης σύρραξης, η αναστολή της διεθνούς εμπορικής ναυσιπλοΐας με πρόσχημα τις εχθροπραξίες, δεν έχει νομικό έρεισμα, ει μη μόνο ως αντίμετρο για διαπραγμάτευση.
Στην υπόθεση του Στενού της Κέρκυρας (προσφυγή Ηνωμένου Βασιλείου κατά Αλβανίας με απόφαση του 1949) το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε ότι αποτελούσε εθιμικό δίκαιο σύμφωνα με το οποίο σε στενό διεθνούς ναυσιπλοΐας δεν επιτρέπονταν η πόντιση ναρκών, και γενικώς εμπόδια στην ελεύθερη διέλευση. Στην περίπτωση του Ιράν ακόμη και εάν επιμείνει στο καθεστώς της αβλαβούς διέλευσης, ΗΠΑ και Ισραήλ και οποιοδήποτε άλλο κράτος που επηρεάζεται από τα περιοριστικά μέτρα, μπορούν να επικαλούνται την εθιμική δέσμευση.
Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς