Οψεις του Θείου Δράματος μέσα από την τέχνη

Από τη δραματική στιγμή του Μυστικού Δείπνου έως τη σιωπηλή υπέρβαση της Ανάστασης, το Θείο Δράμα υπήρξε διαχρονικά ένα από τα πιο δημοφιλή θέματα της δυτικής τέχνης, όχι μόνο ως θρησκευτική αφήγηση, αλλά ως πεδίο όπου κάθε εποχή προβάλλει τις δικές της αγωνίες. Από τη μνημειακή τοιχογραφία του Λεονάρντο ντα Βίντσι έως τις πολλαπλές και συχνά ανατρεπτικές αναγνώσεις του 20ού και 21ου αιώνα, οι καλλιτέχνες επιστρέφουν στη συγκεκριμένη θεματική, όχι απαραιτήτως για να την επαναλάβουν, αλλά για να τη μετασχηματίσουν άλλοτε με τρόπο συμβολικό κι άλλοτε αιχμηρό και βαθιά πολιτικό. «ΤΑ ΝΕΑ» επέλεξαν οκτώ έργα από τον 15ο έως τον 21ο αι. που άλλοτε αφηγούνται το Θείο Δράμα κι άλλοτε το επαναδιατυπώνουν επιχειρώντας να το φέρουν σε διάλογο με τον σύγχρονο κόσμο.

1. Λεονάρντο ντα Βίντσι, «Ο Μυστικός Δείπνος»

Με μήτρα από την οποία γεννήθηκαν όλα τα υπόλοιπα έργα που έχουν ως θέμα τον Μυστικό Δείπνο θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κάποιος την τοιχογραφία που φιλοτέχνησε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι για την τραπεζαρία της μονής της Σάντα Μαρία ντέλε Γκράτσιε στο Μιλάνο. Το μεγαλύτερο σε έκταση έργο του Ντα Βίντσι και η μοναδική σωζόμενη νωπογραφία ήταν παραγγελία του Λουδοβίκου Σφόρτσα και για την ολοκλήρωσή του ο δημιουργός του αναζήτησε ουκ ολίγες φορές τα κατάλληλα πρόσωπα για τους μαθητές του Ιησού σε κατοίκους της πόλης. Αν και ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα έργα τέχνης παγκοσμίως, «Ο Μυστικός Δείπνος» που φιλοτεχνήθηκε την περίοδο 1495-98 έχει υποστεί αρκετές φθορές στο πέρασμα των αιώνων καθώς ούτε οι μοναχοί έδωσαν την πρέπουσα σημασία, ούτε οι κοσμικοί, με αποκορύφωμα τον στρατό του Ναπολέοντα που μετέτρεψε τον χώρο σε στάβλο.

2. Αντι Γουόρχολ, «Ο Μυστικός Δείπνος»

Παραγγελία του Αλέξανδρου Ιόλα, το τελευταίο μεγάλο έργο του Αντι Γουόρχολ βασίζεται στον «Μυστικό Δείπνο» του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Αν και ο «πάπας» της ποπ αρτ δημιούργησε περισσότερες από 100 παραλλαγές του θέματος – μεταξοτυπίες, έργα ζωγραφικής και ένα γλυπτό -, παρουσίασε 26 εξ αυτών σε αίθουσα απέναντι από την εκκλησία όπου βρίσκεται η εμβληματική τοιχογραφία του Ντα Βίντσι, στο Μιλάνο, έκθεση που έμελλε να είναι και η τελευταία του. Τα έργα – μεταξύ αυτών και το άνω των 7,5 μ. έργο επικαλυμμένο με ένα μοτίβο που παραπέμπει σε στρατιωτικό καμουφλάζ – θεωρούνται ως σχόλιο πάνω στη φθορά της εικόνας στην εποχή της αναπαραγωγής, όπως και στην αμφισβήτηση της πίστης σε έναν κόσμο κορεσμένο από εικόνες.

3. Μαίρη Μπεθ Εντελσον, «Μερικές εν ζωή αμερικανίδες καλλιτέχνιδες»

Εναν Μυστικό Δείπνο – φόρο τιμής στις «αόρατες» γυναίκες δημιούργησε η Μαίρη Μπεθ Εντελσον το 1972 κάνοντας κολάζ σε μια αφίσα που απεικονίζει το έργο του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Με την Τζόρτζια Ο’Κιφ στη θέση του Ιησού και τις Γιόκο Ονο και Λουίζ Μπουρζουά μεταξύ άλλων γυναικών από όλους τους κλάδους δημιουργίας να έχουν αντικαταστήσει τους αποστόλους, η Εντελσον θέλησε να δημιουργήσει ένα πάνθεον σπουδαίων γυναικών που δεν προβάλλονταν επαρκώς και ένα σχόλιο στην πατριαρχία. Το συγκεκριμένο έργο που φέρει τον τίτλο «Μερικές εν ζωή αμερικανίδες καλλιτέχνιδες» και ανήκει στις συλλογές του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης αναδείχθηκε σε εμβληματικό του φεμινιστικού κινήματος.

4. Σαλβαδόρ Νταλί, «Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού»

Τον Χριστό αιωρούμενο πάνω από το γαλήνιο τοπίο του Πορτ Λιγκάτ στην Ισπανία, χωρίς καρφιά στα χέρια και ακάνθινο στεφάνι για να τονίσει την υπέρβαση του πόνου, απεικόνισε ο Σαλβαδόρ Νταλί στο έργο του «Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» (1951). Η προοπτική είναι εμπνευσμένη από ένα σκίτσο του 16ου αι. που αποτύπωνε μια άποψη της Σταύρωσης από ψηλά, συμβολίζοντας τη θεϊκή αντίληψη του Θείου Δράματος σε αντιδιαστολή με την ανθρώπινη. Για να αποδώσει τη μορφή του Χριστού, ο Νταλί ζήτησε από τον κασκαντέρ του Χόλιγουντ Ράσελ Σόντερς να κρεμαστεί από μια γερανογέφυρα, ώστε να διαπιστώσει την επίδραση της βαρύτητας στο ανθρώπινο σώμα και να το αποδώσει από τη σωστή οπτική γωνία. Η γεωμετρία του βασίζεται σε ένα τρίγωνο και έναν κύκλο, που αντιπροσωπεύουν την Αγία Τριάδα και την τελειότητα.

5. Πάμπλο Πικάσο, «Η Σταύρωση»

Τα πρώτα σπέρματα που θα οδηγούσαν στην αριστουργηματική «Γκερνίκα» του μπορεί να δει ο θεατής στη «Σταύρωση» του Πάμπλο Πικάσο. Πρόκειται για μια ελαιογραφία του 1930 που συνδυάζει στοιχεία του σουρεαλισμού και του συμβολισμού και στην οποία ο πολυπράγμων Ισπανός συνδυάζει τη χριστιανική εικονογραφία με τη βία και τον κατακερματισμό που χαρακτηρίζουν το έργο του στις αρχές της δεκαετίας του 1930, επιλέγοντας, αντί για μια κυριολεκτική απεικόνιση του Πάθους, να δημιουργήσει μια σύνθεση – σχόλιο για τον ανθρώπινο πόνο.

6 Banksy, «Ο Χριστός με τις τσάντες»

Αφορμή για ένα ακόμη καυστικό σχόλιο από τον διασημότερο γκραφιτά του πλανήτη που επιμένει να κρατά μυστική την ταυτότητά του, τον Banksy, αποτελεί η Σταύρωση. Στο έργο του «Ο Χριστός με τις τσάντες» έχει αφαιρέσει τη δομή του σταυρού, με τον Χριστό να υποφέρει από το βάρος που έχουν οι προσεκτικά τυλιγμένες με ροζ κορδέλες τσάντες με ψώνια που κρατάει, από τις οποίες στάζει μαύρο αίμα. Ενδιαφέρον είναι ότι η σύνθεση αυτή, που κατακεραυνώνει το γεγονός ότι ο καταναλωτισμός έχει εξαφανίσει αξίες όπως η φιλανθρωπία, η συμπόνια, η συγχώρεση και η ευγνωμοσύνη, δεν αποτυπώθηκε ποτέ σε κάποιον τοίχο, αλλά κυκλοφόρησε σε μόλις 82 μεταξοτυπίες το 2004.

7 Ελ Γκρέκο, «Η Ταφή του Χριστού»

Μία από τις πιο ολοκληρωμένες και πιο μνημειακές συνθέσεις της βενετικής περιόδου του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου – παρά το μικρό της μέγεθος – αποτελεί «Η Ταφή του Χριστού» (1568-70) που ανήκει στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης, καθώς αγοράστηκε το 2000 έναντι 700.000 δολαρίων. Eγκαταλείποντας τη βυζαντινή παράδοση του επίπεδου χώρου, όπως επεσήμανε σε ανάλυσή της η αείμνηστη διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα, τονίζει ιδιαίτερα την τρίτη διάσταση «ως ένα από τα πιο γοητευτικά έργα της βενετικής περιόδου του Γκρέκο», έχει ζωγραφιστεί με μια πλούσια γκάμα χρωμάτων όπου κυριαρχούν τα θερμά πορτοκαλί και όλοι οι τόνοι του κόκκινου, που συνομιλούν με τα ψυχρά γαλάζια, τα πράσινα, τα λιλά.

8 Κωνσταντίνος Παρθένης, «Ανάσταση»

Αιωρούμενο, φωτεινό, σχεδόν άυλο, μέσα σε μια ατμόσφαιρα πνευματικότητας, απεικονίζει ο Κωνσταντίνος Παρθένης τον Χριστό στην «Ανάστασή» του, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της προσπάθειάς του να ανανεώσει τη θρησκευτική ζωγραφική, επιχειρώντας να αποστασιοποιηθεί από τη βυζαντινή αυστηρότητα και να προσεγγίσει τη μοντέρνα ευρωπαϊκή τέχνη. Καθαρές γραμμές, επίπεδα χρώματα και μια αίσθηση εσωτερικής αρμονίας αποδίδουν την Ανάσταση ως μια πνευματική κατάσταση. Στην ελαιογραφία του 1917 που ανήκει στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης ο Παρθένης φαίνεται πως έχει επηρεαστεί εξίσου από τον συμβολισμό και την αρ νουβό, αλλά και από την ελληνική παράδοση, δημιουργώντας ένα υβρίδιο: ούτε καθαρά δυτικό ούτε βυζαντινό. Με αυτόν τον τρόπο, η Ανάσταση γίνεται σύγχρονη εικόνα πίστης, απαλλαγμένη από αφηγηματικό βάρος και επικεντρωμένη στην έννοια της λύτρωσης ως φωτός και ανάτασης.