Ευθανασία: Σε ποιους ανήκει η ευθύνη;
Ηταν έξι το απόγευμα της 26ης Μαρτίου, όταν η 25χρονη Νοέλια Καστίγιο έφυγε τελικά από τη ζωή με τη διαδικασία της «υποβοηθούμενης αυτοκτονίας» στο νοσοκομείο Consorci Sanitari Alt Penedès-Garraf της Βαρκελώνης.
Ηταν το τελευταίο κεφάλαιο μιας ιστορίας που ξεκίνησε από τα παιδικά χρόνια της νεαρής κοπέλας, η οποία υπέφερε από ψυχολογικά και σωματικά προβλήματα, και δίχασε την ισπανική – και διεθνή – κοινή γνώμη.
Είχε περάσει περίπου ενάμισι έτος από την ημερομηνία που ήταν αρχικά προγραμματισμένη η ευθανασία της. Ομως, η ένσταση του πατέρα της οδήγησε ένα δικαστήριο να βάλει προσωρινό φρένο, ουσιαστικά κρατώντας τη στη ζωή για 601 ημέρες, παρά τη θέλησή της.
Τέσσερις ημέρες πριν από τον θάνατό της, η 25χρονη έδωσε τηλεοπτική συνέντευξη. «Ας δούμε εάν μπορώ να ξεκουραστώ γιατί δεν μπορώ να αντέξω άλλο αυτή την οικογένεια, δεν μπορώ να αντέξω άλλο τον πόνο, δεν μπορώ να αντέξω όσα με βασανίζουν από αυτά που πέρασα», είπε.
Τι προηγήθηκε
Οι γονείς της Νοέλια χώρισαν όταν ήταν μόλις 13 ετών και πέρασε μεγάλο μέρος της παιδικής της ηλικίας σε ορφανοτροφείο. Αργότερα, βίωσε επανειλημμένα περιστατικά σεξουαλικής κακοποίησης – αρχικά από το πρώην αγόρι της και έπειτα από τρεις άνδρες σε ένα νυχτερινό κέντρο.
Είχε επίσης διαγνωστεί με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και διαταραχή προσωπικότητας. Τον Οκτώβριο του 2022 αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει, πέφτοντας από τον πέμπτο όροφο ενός κτιρίου. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να μείνει παραπληγική και την οδήγησε να ζητήσει την υποβοηθούμενη αυτοκτονία. Οπως παραδέχτηκε στη συνέντευξή της, δεν ήταν η πρώτη φορά που προσπαθούσε να αφαιρέσει τη ζωή της.
Τον Ιούλιο του 2024, η κυβέρνηση της Καταλωνίας ενέκρινε το αίτημά της, καθώς θεώρησε ότι η κατάσταση του κοριτσιού είναι μη αναστρέψιμη και ότι υποφέρει από χρόνιο πόνο και εξουθενωτική ταλαιπωρία, πληρώντας τις ορισμένες από τον νόμο προϋποθέσεις.
Ωστόσο, χρειάστηκε να περιμένει άλλες πέντε δικαστικές κρίσεις μέχρι να εφαρμοστεί η αρχική απόφαση, την οποία επιβεβαίωσε στις αρχές Μαρτίου και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Στη συνέντευξή της δήλωσε ότι, αν και ο πατέρας της επιθυμεί να την κρατήσει στη ζωή, δεν της τηλεφωνεί και δεν της γράφει ποτέ. «Γιατί θέλει να είμαι ζωντανή, απλά για να με κρατάει σε ένα νοσοκομείο;», αναρωτήθηκε.
Και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς της ήταν αντίθετα με την απόφασή της, ωστόσο η μητέρα και η γιαγιά της ήταν παρούσες στη συνέντευξη για να τη στηρίξουν, όπως δήλωσαν. «Θα φορέσω το πιο όμορφο φόρεμά μου και θα βάλω μέικ απ», είπε η νεαρή, προσθέτοντας ότι θέλει να πεθάνει όντας όμορφη.
Ο ισπανικός νόμος
Στην Ισπανία, σύμφωνα με νόμο του 2021, οποιοσδήποτε ενήλικος αιτηθεί ευθανασία θα πρέπει, για να εγκριθεί, να πάσχει από ανίατη ασθένεια ή σοβαρή, χρόνια και αναπηρική πάθηση. Οι περισσότερες αιτήσεις γίνονται από ηλικιωμένους άνω των 80 ετών, ενώ ανεξαρτήτως ηλικίας οι περισσότεροι αιτούντες έχουν νευρολογικές παθήσεις ή καρκίνο, σύμφωνα με το υπουργείο Υγείας. Η υπόθεση της Νοέλια ήταν η πρώτη που έφτασε σε αίθουσα δικαστηρίου.
Η υπόθεση πυροδότησε έντονο διάλογο, εντός και εκτός συνόρων. Η «El Pais» έγραψε ότι όλα όσα έγιναν εκθέτουν τα λάθη και τις αδυναμίες του νόμου περί ευθανασίας. Η οργάνωση Χριστιανοί Δικηγόροι, που συμβούλευαν νομικά τον πατέρα της νεαρής, υποστήριξαν ότι η Νοέλια χρειαζόταν περισσότερη ψυχολογική και ψυχιατρική υποστήριξη, αναφέροντας ότι δεν προστατεύθηκε και ότι η μόνη λύση που προσέφερε το σύστημα υγείας ήταν ο θάνατος. «Τώρα είναι αργά. Εχουμε όμως ακόμα χρόνο να προλάβουμε την επόμενη», σημείωσαν σε ανάρτησή τους.
Το ζήτημα προκάλεσε και πολιτικές αντιδράσεις. Μέλη του κυβερνώντος Σοσιαλιστικού Κόμματος υποστήριξαν ότι η απόφασή της θα έπρεπε να γίνεται σεβαστή, ενώ το Λαϊκό Κόμμα, που είχε ψηφίσει κατά του νόμου περί ευθανασίας, είπε ότι το κράτος την εγκατέλειψε.
Σε Ευρώπη και ΗΠΑ
Σημειώνεται ότι η ευθανασία έχει νομιμοποιηθεί και σε άλλες χώρες – εννιά μέσα στην τελευταία 5ετία, σύμφωνα με τους «New York Times», ανάμεσά τους η Αυστρία, η Πορτογαλία και η Νέα Ζηλανδία. Στην Ευρώπη, υπάρχει νομοθετικό πλαίσιο που την επιτρέπει επίσης στην Ολλανδία, το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Για πολλά χρόνια, η μόνη χώρα που επέτρεπε την ευθανασία ήταν η Ελβετία. Στις δε ΗΠΑ, 14 πολιτείες επιτρέπουν την ευθανασία, ανάμεσά τους οι Νέα Υόρκη, Ουάσιγκτον και Καλιφόρνια.
Στην Ελλάδα κάθε μορφή ενεργητικής ευθανασίας θεωρείται αδίκημα
Στη χώρα μας το θέμα είναι σύνθετο και ευαίσθητο, τόσο σε επίπεδο κοινωνικής συζήτησης όσο και θεσμικής ρύθμισης, με το ισχύον νομικό πλαίσιο να είναι σαφώς απαγορευτικό. Σύμφωνα με τον Ποινικό Κώδικα, κάθε μορφή ενεργητικής ευθανασίας θεωρείται αδίκημα. Η ανθρωποκτονία με πρόθεση και με συναίνεση καθώς και η συμμετοχή σε αυτοκτονία, είναι τρία αδικήματα που τιμωρούνται αυστηρότατα.
Εάν δε ένας ασθενής ζητήσει συνειδητά να πεθάνει, κανένας γιατρός ή τρίτο πρόσωπο δεν μπορεί νόμιμα να τον βοηθήσει. Ωστόσο, υπάρχει μία κρίσιμη διάκριση: η λεγόμενη «παθητική ευθανασία». Στην Ελλάδα, ο ασθενής έχει το δικαίωμα να αρνηθεί ή να διακόψει τη θεραπεία του, ακόμη και αν αυτή η απόφαση οδηγεί στον θάνατο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο θάνατος θεωρείται φυσική εξέλιξη της νόσου και όχι αποτέλεσμα ιατρικής πράξης. Ετσι, πολλοί ασθενείς τελικού σταδίου επιλέγουν να σταματήσουν θεραπείες ή μηχανική υποστήριξη, περιμένοντας το τέλος.
Η απουσία θεσμοθέτησης της ευθανασίας στην Ελλάδα συνδέεται με πολλούς παράγοντες. Παράλληλα, υπάρχει πάντοτε ο φόβος κατάχρησης ενός τέτοιου δικαιώματος, ιδιαίτερα σε ευάλωτες ομάδες. Η πολιτεία εμφανίζεται διστακτική, με αποτέλεσμα το θέμα να παραμένει στάσιμο, παρά τις κατά καιρούς δημόσιες πρωτοβουλίες. Η συζήτηση όμως έχει ανοίξει στην πράξη, μέσα από μεμονωμένες περιπτώσεις.
Χαρακτηριστική είναι εκείνη του Αλέξανδρου Βέλιου, το 2016, που λειτούργησε μεν ως καταλύτης, αλλά δεν στάθηκε αρκετή για να αλλάξει το νομικό καθεστώς. Ο γνωστός δημοσιογράφος, πάσχοντας από επιθετικό καρκίνο τελικού σταδίου, δήλωσε δημόσια ότι επιθυμεί να πεθάνει με αξιοπρέπεια. Είχε εξετάσει το ενδεχόμενο να ταξιδέψει στην Ελβετία, όπου η υποβοηθούμενη αυτοκτονία είναι νόμιμη, ωστόσο τελικά παρέμεινε στην Ελλάδα.
Κατέληξε με αυτό που περιγράφηκε ως «μη υποβοηθούμενη ευθανασία», δηλαδή μέσω αυτοδιαχειριζόμενης διαδικασίας, χωρίς ιατρική παρέμβαση.
Παρόμοιες επιλογές έχουν γίνει και από άλλους ασθενείς, αν και συχνά δεν λαμβάνουν δημοσιότητα. Ορισμένοι επιλέγουν να ταξιδέψουν στο εξωτερικό, αλλοι, μη έχοντας αυτή τη δυνατότητα, οδηγούνται σε αυτοκτονία, συχνά υπό δραματικές συνθήκες.