Οταν το «Ρεσιτάλ» έγραψε ιστορία

Είναι μια λεπτομέρεια που την ίδια στιγμή έχει και δεν έχει σημασία: το γεγονός ότι η Μαρινέλλα έφυγε από τη ζωή ακριβώς 50 χρόνια μετά την ηχογράφηση ενός από τα ιστορικά άλμπουμ της ελληνικής δισκογραφίας. Κι αυτό επειδή το «Ρεσιτάλ», με τη μουσική σφραγίδα του Κώστα Χατζή, ηχογραφήθηκε στις 28 Μαρτίου 1976 στην μπουάτ «Σκορπιός».

Κατά μία έννοια η τρίτη χρονιά της Μεταπολίτευσης ανήκε σε εκείνη την απρόσμενη σύμπραξη, η οποία έχει γράψει τη δική της ιστορία στην ελληνική μουσική. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πέτρου Δραγουμάνου, βαθύτατου γνώστη της δισκογραφίας, το τριπλό άλμπουμ εκείνη την εποχή πούλησε 300.000 αντίτυπα. «Σε αυτά θα πρέπει κανείς να συνυπολογίσει – για να έχει ολοκληρωμένη εικόνα της επιδραστικότητάς του – τις επανεκδόσεις σε CD που έγιναν το 1997, το 2008 και το 2013. Η εταιρεία έβγαλε σε τετραπλή έκδοση το «Ρεσιτάλ» και το «Ταμ ταμ» μαζί. Οπότε καταλαβαίνουμε ότι εξαντλούνταν κάθε φορά η κασετίνα λόγω του ενδιαφέροντος».

Ο Γιάννης Σμυρναίος

Την ηχογράφηση στην μπουάτ «Σκορπιός» της οδού Κυδαθηναίων είχε αναλάβει ο ηχολήπτης Γιάννης Σμυρναίος, σταθερός συνεργάτης της Μαρινέλλας. Σύμφωνα με αφηγήσεις των συντελεστών, οι πρόβες είχαν ξεκινήσει από τον Αύγουστο του 1975 και η προετοιμασία της ηχοληψίας από τον Οκτώβριο. Δούλευαν όλοι για να ηχογραφηθεί μια κι έξω η συναυλία μιας βραδιάς με συνεργείο – της Autolab – έξω από την μπουάτ, πρακτική που ήταν άγνωστη για την εποχή εκείνη.

Η παραγωγή ήταν του Φίλιππου Παπαθεοδώρου για την τότε εταιρεία Phonogram – μετέπειτα Polygram – και κυκλοφόρησε σε τριπλό δίσκο τον Απρίλιο του 1976, δηλαδή το Πάσχα, με την ετικέτα της Philips Records.

Ο παραγωγός θα θυμηθεί ύστερα από χρόνια στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του «Οι μουσικές μου διαδρομές» (Arco, 2016) την ατμόσφαιρα της παραγωγής:

«Το να ταιριάξουν δυο καλλιτέχνες όπως η  Μαρινέλλα και ο Χατζής δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση. Ο Χατζής των μπουάτ της Πλάκας με τις κοινωνικές μπαλάντες και η Μαρινέλλα των μεγάλων κοσμικών κέντρων, γνήσια εκπρόσωπος του ελαφρολαϊκού τραγουδιού, ήταν δυο πράγματα τελείως ασύνδετα… Ηταν ένας κύκλος 50 τραγουδιών που για να βγει ήθελε μεγάλη και επίπονη προσπάθεια.

Τρεις και τέσσερις φορές την εβδομάδα πηγαίναμε με τον Χατζή στο σπίτι της Μαρινέλλας, στη Βούλα, και κάναμε πρόβα τουλάχιστον 4 ώρες κάθε φορά. Βέβαια μετά το δίωρο, εμφανίζονταν τα ούζα και οι μεζέδες και η πρόβα πήγαινε περίπατο… Ωστόσο η δουλειά προχωρούσε με τη Μαρινέλλα να διαμαρτύρεται συνεχώς στον Κώστα ότι έπαιρνε εκείνος τα ωραιότερα τραγούδια… Κάθε φορά λοιπόν που άκουγε ένα τραγούδι του Κώστα και το εύρισκε καλύτερο απ’ τα δικά της, ο Κώστας της θύμιζε το «Σύνορα η αγάπη δεν γνωρίζει», το «Σ’ αγαπώ», το «Ολος ο κόσμος είσ’ εσύ», το «H αγάπη όλα τα υπομένει» και τότε ηρεμούσε…

Υστερα από έξι μηνών προετοιμασία, ήρθε επιτέλους η βραδιά που θα γινόταν η ηχογράφηση. Υπήρχε μεγάλη ανησυχία για την έκβαση του εγχειρήματος γιατί η παράσταση ήταν μοναδική και το αποτέλεσμα θα έπρεπε να είναι και το τελικό.

Δεν υπήρχε περιθώριο επανάληψης του προγράμματος… Τα νεύρα μας ήταν τεντωμένα κι η αδρεναλίνη είχε χτυπήσει κόκκινο. Γνωρίζαμε πως το παραμικρό λάθος θα τίναζε τα πάντα στον αέρα και η προσπάθεια μηνών θα πήγαινε χαμένη…  Τόσο η Μαρινέλλα όσο και ο Χατζής εξάντλησαν όλα τα αποθέματα καλλιτεχνικής ευαισθησίας που διέθεταν για το καλύτερο αποτέλεσμα».

«Εχεις όλη την Ελλάδα!»

Η ενορχήστρωση στις τρεις πρώτες πλευρές είναι του Χατζή. Στις πλευρές α’ και β’ μάλιστα ακούγεται μόνο η κιθάρα του. Στις πλευρές 4, 5 και 6 την ενορχήστρωση είχε αναλάβει ο έμπειρος Κώστας Κλάββας.

Οι μουσικοί που ακούγονται στο άλμπουμ είναι οι Στ. Πρωτόπαππας (φλάουτο), Μ. Αλεξίου (πιάνο), Α. Καραντάνης (φλάουτο – κλαρίνο – σαξόφωνο), Στ. Λαζάρου (ηλ. κιθάρα), Στ. Μαγκαφάς (12χορδη κιθάρα), Στ. Λαούδης (μπάσο), Γ. Λιβέρης (ντραμς), Μ. Μαύρος (κρουστά), Δ. Τουφεξιάδης (τσέλο), R. Favilli (melotron – synthi). Τους στίχους στα περισσότερα τραγούδια είχε γράψει η Σώτια Τσώτου (23 από τα 50), η οποία υπογράφει τα γνωστότερα και πιο διαχρονικά κομμάτια.

Υπάρχουν επίσης στίχοι του Δημήτρη Χριστοδούλου, του Ηλία Λυμπερόπουλου, του Μάνου Κουφιανάκη, αλλά και της Δανάης Στρατηγοπούλου, η οποία υπογράφει με το ψευδώνυμο Αργυρώ Καλλιγά.  Οι φωτογραφίες ανήκουν στην Αλίντα Μαυρογένη, προσωπική φωτογράφο της Μαρινέλλας (η οποία τις συμπεριέλαβε στο λεύκωμα «Η Μαρινέλλα όπως την είδα», Ωκεανίδα, 2016). Από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της παράστασης είναι το σπάσιμο ενός πιάτου (ενός εκ των θαμώνων) και μια γυναικεία φωνή που σε κάποια παύση του τραγουδιού «Σ’ αγαπώ» ακούγεται να φωνάζει στη Μαρινέλλα «Εχεις όλη την Ελλάδα!».

Η φωνή, σύμφωνα με αφήγηση της Σώτιας Τσώτου, ανήκε στην τραγουδίστρια Μπρέσκα, που δεν έγινε γνωστή. Από αυτό το σημείο – αλλά και γενικότερα τον ήχο σε ολόκληρη την ηχογράφηση – μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι τότε δεν είχε εφευρεθεί ακόμα η διαδικασία των διορθώσεων στο στούντιο. Αυτό που τραγούδησαν η Μαρινέλλα και ο Χατζής, αυτό και αποτυπώθηκε στο άλμπουμ.