Φωτομαχικές έριδες, χθες και σήμερα
Η πρώτη αστασίαστη μαρτυρία περί της αφής του Αγίου Φωτός, διασώζεται από τον Ευσέβιο Καισαρείας και αναφέρεται στην περίπτωση της αφής από τον Ιεροσολύμων Νάρκισσο το Πάσχα του 162. Παρ’ όλα αυτά οι φωτομαχικές έριδες αποτέλεσαν μια από τις πιο έντονες θεολογικές και πνευματικές διαμάχες στον χώρο της Ορθοδοξίας κατά τον 18ο και 19ο αιώνα, με επίκεντρο τη φύση και την προέλευση του Αγίου Φωτός στα Ιεροσόλυμα. Η σύγκρουση αυτή δεν περιορίστηκε σε στενά εκκλησιαστικά πλαίσια, αλλά συνδέθηκε άμεσα με το κίνημα των Κολλυβάδων και τις ευρύτερες ιδεολογικές αναζητήσεις του υπόδουλου Ελληνισμού.
Ο Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης (1713-1784), μια εξέχουσα λόγια μορφή του Αγίου Ορους, συνέγραψε μια σχετική πραγματεία, στην οποία αμφισβητούσε τον υπερφυσικό χαρακτήρα της αφής κατά το Μέγα Σάββατο, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για μια τελετουργική ανάμνηση και όχι για ένα επαναλαμβανόμενο θαύμα. Σφοδρές ήταν οι επικρίσεις του Αθανασίου Πάριου, ο οποίος τον κατηγόρησε για αιρετικές αποκλίσεις. Η έριδα αναζωπυρώθηκε με ιδιαίτερη ένταση το 1830, όταν ο Αδαμάντιος Κοραής δημοσίευσε σχετικό κείμενο. Η έκδοση αυτή προκάλεσε την επίσημη αντίδραση της Εκκλησίας, οδηγώντας το 1833 στην απαγόρευση του μνημοσύνου του Κοραή στην Κωνσταντινούπολη! Η έριδα επαναλήφθηκε καθόλο το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα.
Σήμερα το ερώτημα που τίθεται είναι εάν οι παρούσες συνθήκες θα επιτρέψουν την αφή του Αγίου Φωτός το επερχόμενο Πάσχα (2026) και εάν αυτό θα μπορέσει να μεταφερθεί στις ορθόδοξες χώρες. Το βέβαιο είναι ότι η ισραηλινή κυβέρνηση θα επιτρέψει την τελετή το Μεγάλο Σάββατο, σε περιορισμένο αριθμό παρευρισκόμενων. Το αβέβαιο είναι εάν το Αγιο Φως θα μπορέσει να μεταδοθεί στις ορθόδοξες χώρες, αλλά αυτό αποτελεί μια νεωτερική συνήθεια, που δεν υπήρχε κατά το παρελθόν και δεν επηρεάζει ούτε το περιεχόμενο, ούτε την ουσία της τελετής. Το σημαντικό για τον ορθόδοξο κόσμο, είναι η τελετή να πραγματοποιηθεί.
Ο Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος είναι πρόεδρος του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ