İngiltere'deki en büyük Türk şehitliği: Herkes üzerinden yürüyüp geçiyor ama kimse bilmiyor
Osmanlı ile Rusya arasında 1853-1856 döneminde yapılan Kırım Savaşı'nda, Rusların Sinop'ta Osmanlı donanmasına baskın yaparak 12 gemiyi yok etmesi üzerine elde kalan gemileri modernize etme planı yapıldı.
Bu kapsamda bazı gemilerin buharlı gemiye çevrilmesi gündeme gelince, eldeki en büyük fırkateynlerden 164 metrelik Geyvanı Bahri, Kırım Savaşı müttefiklerinden İngiltere'nin Liverpool kentine gönderildi.
Fırkateyn, 360 mürettebatıyla 17 Haziran 1856'da Liverpool'a demirledi, ancak dönemin denizcilerinin kaderi olan salgın hastalıklar burada Türk leventlerini buldu. Geminin salgın hastalıklara verdiği ilk kurban, Liverpool yerel gazetelerinin verdiği bilgiye göre 30 yaşlarındaki Hasan Mehmed oldu.
Ülkesinden binlerce kilometre uzakta şehit olan Hasan Mehmed, Liverpool Nekropolisi adlı mezarlıkta, İslami usullere göre cenaze namazı kılınarak defnedildi. Liverpool'da 8 Mayıs 1857 tarihine kadar kalan gemide 1'i subay, 28 asker daha salgın hastalıklara yenik düştü.
Şehit olan askerlerin tamamı, Osmanlı Devleti tarafından satın alınan alanda, Hasan'ın yanına defnedilince, Liverpool Nekropolisi'nde bir Müslüman mezarlığı ve Türk şehitliği oluştu.
Daha sonraki yıllarda yine makine ve silah sistemleri montajı için Liverpool'a gelen başka bir Osmanlı gemisinin kazan dairesinde yaşanan patlamada hayatını kaybeden Mehmed Ali isimli bir askerin daha buraya gömülmesiyle 30 şehidin yattığı İngiltere'nin en büyük Türk şehitliği ortaya çıktı.
Türk şehitliği etrafında 1890'dan itibaren Müslüman mezarlığı oluştu
Oxford Üniversitesi Araştırma Görevlisi Muhammed Hasanov, doktora çalışmasını yürüttüğü sırada yaptığı arşiv taramasında Hasan Mehmed'in cenazesine ilişkin haberi görmesi üzerine yaptığı araştırmayla şehitliği 170 yıl sonra ortaya çıkaran kişi oldu.
Şehitliği bulma ve yeniden canlandırma sürecine ilişkin konuşan Hasanov, doktora çalışmasını Liverpool ve Manchester'daki Osmanlı konsoloslukları üzerine yapıyor.
Bursalı akademisyen Hasanov, 2020'de doktora çalışmasını belirlemek için yerel arşivlerde yaptığı araştırma sırasında tesadüfen Hasan Mehmed'in cenazesine denk geldiğini anlattı.
- Hasanov, araştırmaları neticesinde mezar hırsızlığının yaygın olduğu dönemde mezarlığın korunması için Osmanlı Devleti'nin yerel yönetimden teminat aldığı bilgisine ulaştığını söyledi.
Bölgede Türk ve Müslüman nüfus olmadığı için geminin kentten ayrılmasıyla şehitliğin unutulduğunu belirten Hasanov, "1890'lı yıllara geldiğimizde başka bir faktör ortaya çıkıyor ve Liverpool'da Osmanlı Başkonsolosluğu kuruluyor. Bir diğer faktör ise aslen İngiliz olup İslamiyet'le şereflenmiş bir avukat olan Abdullah Quilliam." diye konuştu.
Quilliam'ın şehitlik yakınlarında bir cami kurduğunu söyleyen Hasanov, "Kendisi Liverpoollu bir avukat , gazeteci olduğu için kulağı delikti ve Osmanlı şehitliğinden haberdardı. Vefat eden Müslümanları da oraya gömmeye başlıyorlar." dedi.
Hasanov, bu şekilde unutulan şehitliğin yaklaşık 35 yıl sonra yeniden gündeme geldiğini kaydederken, mezarlığın 1898'de kapasitesi dolunca kapatıldığını ifade etti.
Bu dönemde Osmanlı'nın Liverpool Başkonsolosu Mehmed Kamil Bey'in Sultan 2. Abdülhamid'e doğrudan mektup yazarak, Liverpool'a bir Müslüman mezarlığı açma teklifi yaptığını anlatan Hasanov, çıkan bürokratik zorluklar nedeniyle projenin rafa kalktığını kaydetti.
Hasanov, Mehmet Kamil Bey'in başka bir yere tayin edilmesiyle tekrar unutulan şehitliğin 1914'te tüm mezarlığın "Grant Gardens" adıyla parka çevrilmesiyle yok olduğunu söyledi.
Şehitliği ortaya çıkarmasının ardından 2023'te konuyu Türkiye'nin Manchester Başkonsolosluğuna ilettiğini belirten Hasanov, Liverpool Belediyesiyle temasa geçilerek bir proje üzerinde çalışmaya başlandığını anlattı.
Sadece subay Mustafa Enver Bey'in mezar taşı bulunuyor
Hasanov, 1856-1857'de Osmanlı'nın Liverpool Fahri Konsolosu olarak görev yapan İzmirli levanten Pierre Mussabini'nin girişimiyle Arapça yazılı bir mezar taşı konduğunu belirterek, "1860'larda Arapça bilen misyonerlerce okunan bir mezar taşı olduğu biliniyor. Diğer mezarların ise taşı yok. Arapça yazılı taş da zamanla silinmiş. Mustafa Enver Bey diye bir kişinin mezar taşı. Benim tahminim, Mustafa Enver Bey bir subay. Çünkü arşivlerde şehitlerin 1 subay ve 28 er olduğu yazıyor." ifadelerini kullandı.
- Bugün elde bir mezar taşı veya fotoğraf olmasa da mezarlığın kroki ve hangi mezarda kimin yattığını gösteren numaraların olduğunu vurgulayan Hasanov, mezarların taşınmadığını ve sadece zeminin düzlendiği için cenazelerin hala aynı yerde yattığını dile getirdi.
Haziranda geminin Liverpool'a gelişinin 170. yılı olacağını aktaran Hasanov, şehitliğin yeniden ayağa kaldırılıp parka bir anıt yapılmasının önemine işaret etti. Hasanov, sürecin yaklaşık 1,5 yıldır Liverpool Belediyesi tarafından yavaştan alındığını öne sürdü.
- İngiltere'de bilinen 3 Türk şehitliği bulunuyor. Portsmouth'taki deniz şehitliğinde 26, Brookwood'taki hava şehitliğinde 14, Man Adası Türk Şehitliği'nde ise 7 Türk askerinin mezarı bulunuyor.