Νοεμή Βασιλειάδου στα «ΝΕΑ»: «Κάθε νύχτα ο κόσμος μπορεί να γυρίσει ανάποδα»
Οι ιστορίες των ομάδων σπάνια τελειώνουν καθαρά. Συνήθως διαλύονται αργά, μέσα από μικρές διαφωνίες, παρεξηγήσεις, ιδεολογικές αποκλίσεις, στιγμές κόπωσης ή αποφάσεις που ζητούν από τους ανθρώπους να «διαλέξουν πλευρά». Με την παράσταση «Τα σπίτια αλλάζουν θέση τη νύχτα» που ανεβαίνει στο Θέατρο Φρένο στην Αθήνα κι αργότερα στο Θέατρο Αμαλία στη Θεσσαλονίκη, η σκηνοθέτρια Νοεμή Βασιλειάδου επιχειρεί να επιστρέψει στη στιγμή που μια συλλογικότητα κοιτάζει τον εαυτό της λίγο πριν ή μετά τη διάλυση.
Πρωταγωνιστές είναι μια ομάδα ανθρώπων που λίγα χρόνια μετά το τέλος ενός κοινού εγχειρήματος επιχειρούν έναν ιδιότυπο απολογισμό της κοινής τους πορείας: από την πρώτη ιδέα και τις αρχικές επιτυχίες μέχρι τη ρήξη. Πραγματικές ιστορίες, ερευνητικό υλικό, πολιτική φιλοσοφία και προσωπικές σκέψεις συνθέτουν επί σκηνής ένα ιδιότυπο ψευδοντοκιμαντέρ που αναζητά το νήμα που μας ενώνει ανάμεσα σε εκείνα που μας χωρίζουν. Για όλα αυτά, η Νοεμή Βασιλειάδου μίλησε στο «Νσυν».
Στην παράσταση γίνεται μια ενδιαφέρουσα σύνδεση ανάμεσα στη διάλυση μιας μπάντας, ενός πολιτικού κινήματος ή ακόμη και μιας συνέλευσης πολυκατοικίας. Τι σας γοητεύει σε αυτές τις μικροκοινωνίες;
Υπάρχει κάτι πυρηνικό που κάνει τους ανθρώπους να συνασπίζονται. Υπάρχει μια αναγκαιότητα που τους πυροδοτεί, μια αναγκαιότητα να σπρώξουν, μια αναγκαιότητα να προκαλέσουν μια κίνηση. Κάτι από τον κόσμο «δεν τους αρκεί», οπότε αναγκάζονται να φανταστούν μια «άλλη ζωή» και οργανώνονται για να τη δημιουργήσουν. Ακόμα και το να φανταστούμε μια πολυκατοικία με καλύτερη εξώπορτα ή ράμπα ή βαμμένους τοίχους – είναι η απόπειρά μας να οργανωθούμε γύρω από ένα «μπορούμε να ζήσουμε αλλιώς».
Στο σενάριο συνδυάζονται πραγματικές ιστορίες, ερευνητικό υλικό και πολιτική φιλοσοφία. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στο ντοκουμέντο και τη μυθοπλασία;
Οι χαρακτήρες καλούνται να μιλήσουν για το εγχείρημά τους, τρία χρόνια μετά τη λήξη του. Ολη η παράσταση αρθρώνεται έτσι ως μια ανάμνηση, μια προσπάθεια των χαρακτήρων να θυμηθούν τα γεγονότα και να αφηγηθούν το χρονικό της ομάδας, ξέροντας πλέον όλη την πορεία της μέχρι τη διάλυση. Για τον λόγο αυτόν, μεταπηδούμε διαρκώς από το παρόν της συνέντευξης και το ντοκιμαντέρ, στο παρελθόν της ομάδας και τη μυθοπλασία. Αυτό ως προς τη φόρμα της παράστασης. Γιατί το ερευνητικό υλικό που συλλέξαμε από πραγματικές ιστορίες είναι ενσωματωμένο τόσο στο παρελθόν όσο και στο παρόν, δηλαδή τόσο στις σκηνές που ζει η ομάδα όσο και σε αυτές που αφηγείται τη ζωή της.
Στο έργο παρακολουθούμε μια διαδρομή από την πρώτη ιδέα μέχρι τη διάσπαση. Τι είναι αυτό που, κατά τη γνώμη σας, φθείρει τελικά τις συλλογικότητες;
Η εξάντληση από την πραγματική ζωή που σχεδιάζεται για να «μην αντέχουμε άλλο», η πάλη μας να υπάρξουμε συλλογικά σε έναν κόσμο ακραίας εξατομίκευσης και υποκειμενοποίησης, η ανάγκη δημιουργίας εσωτερικών ή εξωτερικών εχθρών για να ορίσουμε ένα «εγώ» ή μια «ταυτότητα», η αδυναμία μας να συνειδητοποιούμε τα προνόμιά μας, η έλλειψη κοινής γλώσσας, η μη ισότιμη συμμετοχή των μελών στην αποφασισμένη «μορφή πάλης», η κλειστότητα, η ανοιχτότητα, η εκάστοτε κοινωνική συγκυρία και οι πιέσεις που δημιουργεί… Είναι πολλά και συνήθως αδιαχώριστα.
Είναι η διάλυση αναπόφευκτο στάδιο των συλλογικοτήτων;
Οπως λέει και ένας φίλος μου, οι συλλογικές διαδικασίες είναι ένας τρόπος να μαθαίνουμε τις συλλογικές διαδικασίες. Ολο αυτό που η Θάτσερ διατύπωσε ωμά «δεν υπάρχει κοινωνία, υπάρχουν μόνο άτομα και οικογένειες» πέρασε στα πάντα: στα σλόγκαν που διαβάζουμε, στις οδηγίες βελτίωσης του εαυτού, στην πολιτική, στη διαφήμιση, στην εργασία, στην κουλτούρα. Οπότε είναι ένα διακύβευμα και οι ίδιες οι συλλογικές διαδικασίες. Οχι να δημιουργηθούν, αυτό είναι εύκολο. Το δύσκολο είναι να κρατηθούν, λειτουργώντας εκπαιδευτικά και προς τα ίδια τα άτομα. Δεν υπάρχει συλλογικότητα χωρίς χιλιάδες προβλήματα. Το θέμα είναι πώς μια ομάδα δημιουργεί μηχανισμούς για να τα ξεπερνά, διαπαιδαγωγώντας τα μέλη της να είναι συλλογικά όντα.
Ο τίτλος της παράστασης υποστηρίζει ότι οι αλλαγές συμβαίνουν τη νύχτα. Γιατί γίνονται τότε;
Η νύχτα πάντα ενέχει κάτι ρομαντικό· είναι ο χρόνος των μεγάλων αλλαγών, ο χρόνος των επαναστάσεων, ο χρόνος του σκοταδιού, του κρυμμένου, αυτού που ετοιμάζεται να ξεγλιστρήσει. Αυτή η πιθανότητα μιας υπόγειας και ξαφνικής αλλαγής των θέσεων, αυτή η δυνατότητα να συμβούν τα πιο ανέφικτα πράγματα, είναι ταυτόχρονα απελευθερωτική και τρομακτική: είναι η δυνατότητα μιας επαναστατικής μετατόπισης, μιας κίνησης όσων υποτίθεται πως δεν κινούνται αλλά και η πιθανότητα κατάργησης όλων των βεβαιοτήτων, η πιθανότητα καταστροφής όσων φτιάξαμε, η πιθανότητα μιας ολοκληρωτικής ήττας. Στην παράσταση, συνυπάρχουν και τα δύο: άλλοτε η αλλαγή θέσεων είναι το απόλυτο ζητούμενο και άλλοτε η αλλαγή θέσεων σημαίνει προδοσία, διάλυση, αδυναμία δέσμευσης. Σε κάθε περίπτωση, κάθε νύχτα ο κόσμος μπορεί να γυρίσει ανάποδα. Και κάθε πρωί ενδέχεται να ξυπνήσουμε σε άλλες θέσεις. Τίποτα δεν ριζώνει, τίποτα δεν είναι απίθανο. Και αυτό είναι ευχή και κατάρα.