Η Ιστορία της μνήμης και η μνήμη της Ιστορίας
Συνέβη προχθές, την ημέρα της μαθητικής παρέλασης. Στο τμήμα κάποιου δημοτικού σχολείου της Αττικής, ανάμεσα στους παραστάτες, υπήρχε και ένα παιδί ντυμένο Καποδίστριας. Ενας 11χρονος με μαύρη βελάδα – ή όπως λένε αυτό το σακάκι με την ουρά – και μαλλιά γκρίζα προφανώς με τη βοήθεια κάποιου σπρέι. Μια αμφίεση δηλαδή που, κατά την ταπεινή μου άποψη, ταιριάζει περισσότερο σε Απόκριες παρά σε εθνική γιορτή.
Κι αυτό διότι παραπέμπει σε συγκεκριμένο πρόσωπο, δεν πρόκειται για στολή αγωνιστή μιας εποχής. Θέλω να πω ότι τα αγοράκια με τις φουστανέλες και τα κοριτσάκια με τα κοντογούνια φοράνε εθνικές ενδυμασίες γενικώς, δεν ντύνονται Κολοκοτρώνηδες και Μπουμπουλίνες. Σε αυτή την περίπτωση, τα αγοράκια τουλάχιστον θα έπρεπε να έχουν κοτσάρει μουστάκια και γένια. Δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε το γελοίο του θεάματος.
Ο «μικρός Καποδίστριας» της προχθεσινής παρέλασης ήταν προφανώς μια ιδέα ενηλίκου που θα είχε δει την ταινία του Σμαραγδή. Το παιδί βεβαίως το χάρηκε, και πολύ καλά έκανε. Αλλωστε οι φωτογραφίες του που δημοσιεύτηκαν στο Διαδίκτυο αποθεώθηκαν. Υστερα από καμιά δεκαριά χρόνια, παλικάρι πια, θα τις δείχνει με καμάρι. Μέχρι τότε μπορεί και να έχει καθιερωθεί να παρελαύνουν Καποδίστριες. Για να μην πω και παιδιά ντυμένα «Γιάννης Σμαραγδής». Από κάποια στιγμή και μετά, όλα μπερδεύονται γλυκά. Εξάλλου και η γυναικεία στολή που καθιερώθηκε ως «εθνική» είναι αυτή που λάνσαρε, χρόνια μετά την Επανάσταση, η ξενόφερτη βασίλισσα Αμαλία. Με στοιχεία από τοπικές ενδυμασίες, αλλά δικής της έμπνευσης. Η έννοια του «πραγματικού» θολώνει όσο περνάνε οι δεκαετίες και επιβιώνει η προσωπική αντίληψη. Δεν πάει καιρός που άκουσα τον εξής διάλογο μεταξύ δύο πολύ νεαρών γυναικών. «Θα έκανες σχέση με τον Καποδίστρια;». «Τον παλιό;». «Οχι, καλέ, τον κανονικό, της ταινίας».
Συνειδητοποιώ ότι έτσι όπως επικάθονται, η μία πάνω στην άλλη, οι στρώσεις του χρόνου, η μεγάλη Ιστορία (αλλά και οι μικροϊστορίες μας) απομακρύνεται από την πραγματικότητα και διαμορφώνεται από τις συλλογικές αναμνήσεις μας και τους εθνικούς συνειρμούς μας. Για παράδειγμα, ο μπακαλιάρος, παραδοσιακό, από τον 15ο αιώνα, φαγητό της 25ης Μαρτίου που συμβολίζει τη διακοπή, λόγω Ευαγγελισμού και όχι εθνικής εξέγερσης, της νηστείας της Σαρακοστής, έχει εδώ και χρόνια καθιερωθεί ως πιάτο και της 28ης Οκτωβρίου. Εθνική γιορτή η μια, εθνική γιορτή και η άλλη, σου λέει. Γιατί να έχουν διαφορετικό μενού; Στην περίπτωση του Καποδίστρια μάλιστα, που, οπτικά, ανέκαθεν τον ψιλομπέρδευα με τον Αδαμάντιο Κοραή αλλά και με τον Διονύσιο Σολωμό λόγω βελάδας και γκρίζων μαλλιών, θα έχουμε τρεις μεγάλες εθνικές προσωπικότητες ενσωματωμένες σε μία φιγούρα.
Εκπλήξεις από το παρελθόν
Στο βιβλίο του «Η μαγεία του Παπαδιαμάντη», ο Ελύτης γράφει αναφερόμενος στη «Φόνισσα»: «Μια μέρα, το παρελθόν θα μας αιφνιδιάσει με τη δύναμη της επικαιρότητάς του. Δεν θα έχει αλλάξει εκείνο, αλλά το μυαλό μας». Και αλλάζοντας το μυαλό μας, χρωματίζονται με διαφορετικές αποχρώσεις το παρελθόν μας και η Ιστορία μας. Και το λέω εγώ που έχω ζήσει την επέτειο και των 150 και των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, όπως και των 50 και των 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Δεν είναι η διαφορά αντίληψης μιας μαθήτριας του Δημοτικού που ήμουν τότε και της μεγάλης γυναίκας του σήμερα, αλλά το πώς πέρασαν στην κοινωνία οι με διαφορά 50 ετών επέτειοι.
Ισως μάλιστα αυτό να εννοούσε και η Ελένη Αρβελέρ όταν επαναλάμβανε τα λόγια του Ελύτη, αναφερόμενη στις αναθεωρήσεις της Ιστορίας. Εδώ αλλάζει από τόπο σε τόπο (αν τολμά, ας πάει κάποιος στη Μάνη να μιλήσει εναντίον των Μαυρομιχαλαίων), δεν θα αλλάζει ανά πεντηκονταετία; Και θυμάμαι πάντα τι απαντούσε στη μητέρα του ο Φελίνι όταν μιλούσε για τα παιδικά του χρόνια στο Ρίμινι κι εκείνη του έλεγε ότι δεν ήταν έτσι: «Αφού έτσι τα θυμάμαι, έτσι ήταν».