Ζούμε καθημερινά σε ένα «παχυσαρκιογόνο περιβάλλον»

Η συνεχής αύξηση της παχυσαρκίας στις σύγχρονες κοινωνίες δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά από τις ατομικές διατροφικές επιλογές ή από βιολογικούς παράγοντες. Σύμφωνα με τον οικονομολόγο δημόσιας υγείας και ερευνητή Πιερ Λεβασέρ, το πρόβλημα συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε καθημερινά, ένα περιβάλλον που ευνοεί την υπερκατανάλωση θερμίδων και την καθιστική ζωή.

Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες χρησιμοποιούν όλο και συχνότερα τον όρο «παχυσαρκιογόνο περιβάλλον» για να περιγράψουν αυτή την πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα σύνολο κοινωνικών, οικονομικών και χωρικών παραγόντων που ωθούν τους ανθρώπους να καταναλώνουν περισσότερη ενέργεια από όση χρειάζονται και ταυτόχρονα περιορίζουν τις ευκαιρίες για σωματική δραστηριότητα.

Τα στοιχεία που καταγράφονται στη Γαλλία είναι ενδεικτικά της τάσης αυτής. Η συχνότητα της παχυσαρκίας στους ενήλικες σχεδόν διπλασιάστηκε μέσα σε λίγες δεκαετίες, από περίπου οκτώ και μισό τοις εκατό στα τέλη της δεκαετίας του 1990 σε περίπου δεκαεπτά τοις εκατό το 2020. Μια τόσο γρήγορη και εκτεταμένη αύξηση δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στη βιολογία ή στις ατομικές συνήθειες. Αντίθετα, αντανακλά βαθιές αλλαγές στον τρόπο ζωής και στο διατροφικό περιβάλλον.

Ένας από τους βασικούς παράγοντες είναι η ίδια η δομή της σύγχρονης αγοράς τροφίμων. Στα περισσότερα καταστήματα τροφίμων και υπεραγορές κυριαρχούν προϊόντα πλούσια σε ζάχαρη και λιπαρά. Τα τρόφιμα αυτά είναι συχνά ιδιαίτερα ενεργειακά, δηλαδή περιέχουν πολλές θερμίδες, χωρίς όμως να προσφέρουν σημαντική θρεπτική αξία. Πρόκειται για τις λεγόμενες «κενές θερμίδες», που αυξάνουν την ημερήσια ενεργειακή πρόσληψη χωρίς να καλύπτουν ουσιαστικές διατροφικές ανάγκες του οργανισμού.

Ένα απλό παράδειγμα είναι ένα κουτί αναψυκτικού, το οποίο μπορεί να περιέχει περίπου εκατόν σαράντα θερμίδες. Παρόμοια προϊόντα καταναλώνονται συχνά καθημερινά, συμβάλλοντας σημαντικά στη συνολική πρόσληψη ενέργειας.

Σύμφωνα με διατροφικές έρευνες που εξετάζουν τις συνήθειες των Γάλλων πολιτών, η μέση ημερήσια κατανάλωση ενέργειας φθάνει περίπου τις δύο χιλιάδες διακόσιες θερμίδες. Ωστόσο, για άτομα με περιορισμένη σωματική δραστηριότητα, όπως λιγότερο από μισή ώρα περπάτημα την ημέρα, οι συνιστώμενες ποσότητες είναι χαμηλότερες. Για μια γυναίκα υπολογίζονται περίπου στις χίλιες οκτακόσιες θερμίδες ημερησίως, ενώ για έναν άνδρα περίπου στις δύο χιλιάδες εκατό θερμίδες.

Εκτός από τη σύνθεση της αγοράς τροφίμων, σημαντικό ρόλο παίζει και η γεωγραφική κατανομή των επιλογών διατροφής. Σε ορισμένες περιοχές, κυρίως στις περιφέρειες μεγάλων πόλεων, η προσφορά τροφίμων αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από καταστήματα γρήγορης εστίασης. Οι ειδικοί χαρακτηρίζουν τέτοιες περιοχές «διατροφικούς βάλτους», δηλαδή περιοχές όπου η πρόσβαση σε υγιεινές επιλογές είναι περιορισμένη.

Παράλληλα, η μείωση της φυσικής δραστηριότητας αποτελεί έναν ακόμη σημαντικό παράγοντα. Οι αλλαγές στην οικονομία και στην αγορά εργασίας έχουν μετακινήσει μεγάλο μέρος των εργαζομένων από επαγγέλματα που απαιτούσαν έντονη σωματική προσπάθεια, όπως η γεωργία και η βιομηχανία, σε επαγγέλματα γραφείου και υπηρεσιών. Η λεγόμενη τριτογενοποίηση της οικονομίας έχει οδηγήσει σε έναν τρόπο εργασίας που χαρακτηρίζεται από πολύωρη καθιστική δραστηριότητα.

Την ίδια στιγμή, οι σύγχρονες πόλεις δεν σχεδιάστηκαν πάντα με γνώμονα τη σωματική δραστηριότητα των κατοίκων. Σε πολλές περιπτώσεις η κυκλοφορία των αυτοκινήτων έχει προτεραιότητα έναντι των πεζών ή των ποδηλάτων. Οι ποδηλατόδρομοι είναι περιορισμένοι, ενώ οι χώροι πρασίνου δεν επαρκούν για να ενθαρρύνουν την καθημερινή άσκηση.

Σε ορισμένες περιοχές μάλιστα η έλλειψη πρασίνου συνδυάζεται με προβλήματα ασφάλειας, γεγονός που αποθαρρύνει τους κατοίκους από το να περπατούν ή να περνούν χρόνο σε εξωτερικούς χώρους.

Για να αντιμετωπιστεί αυτό το σύνθετο πρόβλημα, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι απαιτούνται πολιτικές δημόσιας υγείας που θα αλλάξουν το ίδιο το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε. Ένα από τα βασικά μέτρα που προτείνονται είναι ο ανασχεδιασμός των αστικών και περιαστικών περιοχών.

Η δημιουργία περισσότερων χώρων πρασίνου, η πεζοδρόμηση δρόμων, η ανάπτυξη δικτύων ποδηλατοδρόμων και η ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών μπορούν να ενθαρρύνουν τους πολίτες να κινούνται περισσότερο στην καθημερινότητά τους.

Παράλληλα, η δημόσια πολιτική μπορεί να επηρεάσει και τη διατροφική αγορά. Μεταξύ των προτάσεων που συζητούνται είναι η υψηλότερη φορολόγηση των λιγότερο υγιεινών τροφίμων, ο περιορισμός της διαφήμισης πρόχειρου φαγητού και η απαγόρευση υπερβολικά επεξεργασμένων τροφίμων σε σχολικά κυλικεία και γύρω από σχολικές εγκαταστάσεις.

Ωστόσο, οι κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες παραμένουν καθοριστικοί. Η παχυσαρκία εμφανίζεται συχνότερα σε πληθυσμούς με χαμηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης και χαμηλότερο εισόδημα. Η ανισότητα αυτή δείχνει ότι η πρόσβαση στην εκπαίδευση, η ποιότητα ζωής και οι κοινωνικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των διατροφικών συνηθειών.

Η βελτίωση της εκπαίδευσης και των συνθηκών διαβίωσης θεωρείται από πολλούς ειδικούς μία από τις πιο αποτελεσματικές μακροπρόθεσμες στρατηγικές για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας.

Η μάχη κατά της παχυσαρκίας, επομένως, δεν αφορά μόνο τις προσωπικές επιλογές των πολιτών. Απαιτεί βαθύτερες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι πόλεις, η αγορά τροφίμων και η κοινωνική πολιτική. Μόνο μέσα από ένα πιο υγιές κοινωνικό και αστικό περιβάλλον μπορεί να περιοριστεί ουσιαστικά το φαινόμενο που αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της σύγχρονης δημόσιας υγείας