Αναζητώντας το αυτονόητο
Εν πρώτοις μία ορολογική διευκρίνιση, fair trial που προβλέπεται στο άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) αποδίδεται ως δίκαιη διαδικασία διότι η απόδοση ως «δίκαιη δίκη» στην ελληνική αποτελεί πλεονασμό. Αξίζει να ανακαλέσουμε στη μνήμη μας ότι το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ διασφαλίζει διαδικαστικά τα δικαιώματα που κατοχυρώνει το ουσιαστικό δίκαιο εν γένει. Πρόκειται για δικονομικές κυρίως εγγυήσεις οι οποίες εξασφαλίζουν ότι η δικαστική διαδικασία είναι αποδεκτή όταν συγκεντρώνει σωρευτικά τα χαρακτηριστικά της δίκαιης κρίσης, ταχύτητας και αποτελεσματικότητας. Συγκεκριμένα, το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ κατοχυρώνει την πρόσβαση στη δικαστική προστασία με πρακτικό περιεχόμενο και ουσιαστικό αντίκρισμα για τον προσφεύγοντα απαγορεύοντας τη δημιουργία τυπικώς ή ατύπως ασυλίας ή κάθε μορφής ακαταδίωκτου υπέρ προσώπων ή λειτουργών.
Το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ προβλέπει περιορισμούς οι οποίοι πρέπει να τελούν σε σχέση αναλογικότητας με τον επιδιωκόμενο στόχο. Επιπλέον το εν λόγω άρθρο κατοχυρώνει το δικαίωμα του καθενός να προσφύγει σε δικαστήριο το οποίο συγκεντρώνει χαρακτηριστικά ανεξαρτησίας, αμεροληψίας και αποτελεσματικότητας, και το οποίο έχει συσταθεί πριν από την εκδίκαση της υπόθεσης με νόμο. Η δίκαιη διαδικασία περιλαμβάνει την προηγούμενη ακρόαση του ενδιαφερομένου, το δικαίωμά του να αποδείξει και να ανταποδείξει τα σχετικά με το επίδικο, καθώς και να έχει τη δυνατότητα να γνωρίζει ουσιωδώς κάθε ισχυρισμό, είτε νομικό είτε πραγματικό, καθώς και τη δυνατότητά του να προσκομίζει τα κατάλληλα αποδεικτικά μέσα.
Περαιτέρω, ο κατηγορούμενος διαθέτει δικαίωμα σιωπής ώστε να μην αυτοενοχοποιείται και να μην χρησιμοποιούνται σε βάρος του αποδεικτικά στοιχεία που καλείται να υποβάλει αυτός. Ο κατηγορούμενος έχει δικαίωμα πρόσβασης στο σύνολο της δικογραφίας καθώς και αξίωση η σχετική υπόθεση να εκδικαστεί εντός λογικής προθεσμίας. Συγχρόνως δε η ταχύτητα διενέργειας της σχετικής διαδικασίας δεν πρέπει να συγκρούεται με την ορθή απονομή της δικαιοσύνης.
Βασικό συστατικό της ρύθμισης που περιέχει το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ είναι η δημόσια συνεδρίαση του δικαστηρίου προκειμένου η εκδίκαση της υπόθεσης και η δημοσίευση της απόφασης να λαμβάνουν χώρα ενώπιον κοινού με τρόπο ώστε αφενός αυτό ελέγχοντας τα ανωτέρω να πιστοποιεί την εμπιστοσύνη των πολιτών στη δικαστική λειτουργία και αφετέρου να διαφυλάττει διά της εμπιστοσύνης αυτής το κύρος των δικαστηρίων. Η δημόσια εκδίκαση της υπόθεσης περαιτέρω πρέπει να συνοδεύεται ιδίως με προφορική διαδικασία ώστε να καθίστανται κατορθωτά τα ανωτέρω επισημανθέντα. Είναι δυνατός ο μερικός αποκλεισμός της δημοσιότητας για λόγους οι οποίοι ανάγονται στην τήρηση απορρήτων της πολιτείας σε θέματα εθνικής ασφάλειας, στον ιδιωτικό βίο προσώπων ή ανηλίκων. Οι περιπτώσεις αυτές πρέπει να ερμηνεύονται στενά και να συνοδεύονται με πλήρη αιτιολογία. Εν κατακλείδι, η έννοια της δίκαιης διαδικασίας περιλαμβάνει την αρχή της δημοσιότητας, τον εύλογο χρόνο της εκδίκασης και την αποτελεσματικότητα στην απονομή της δικαιοσύνης επιτρέποντας στους παράγοντες της δίκης τον λόγο και τον αντίλογο σε κάθε φάση αυτής.
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η έννοια της δίκαιης διαδικασίας δεν περιλαμβάνει τη στάθμιση και την αξιολόγηση εικαζόμενων ή και πραγματικών περιστατικών στη βάση θεμιτής ή αθέμιτης επιδίωξης αλλά την εκπλήρωση μίας και μόνο απαίτησης, την εύρεση της αλήθειας και την υπαγωγή της στον αντίστοιχο νομικό κανόνα. Η όλη διαδικασία επ’ ουδενί δεν πρέπει να βασιστεί στο ασαφές περί δικαίου αίσθημα αλλά στην κρίση «αγαθού προσώπου», δηλαδή να βασιστεί στην κρίση των δικαστών δηλαδή νομικών εξ επαγγέλματος.
Ο Αλκης Δερβιτσιώτης είναι καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.