Το τέλος του διεθνούς δικαίου;
Υπάρχει μια παλιά ρήση μεταξύ των άγγλων νομικών, ότι για το Ανώτατο Δικαστήριο το εθνικό δίκαιο είναι ζήτημα δικαίου, το αλλοδαπό δίκαιο είναι ζήτημα απόδειξης και το διεθνές δίκαιο είναι ζήτημα μυθοπλασίας.
Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την αποτυχία της Κοινωνίας των Εθνών, πρώτου διακυβερνητικού οργανισμού για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης, και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ιδρύθηκε ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών.
Ο χάρτης του νέου αυτού οργανισμού αποτύπωσε την αποφασιστικότητα των κρατών του πλανήτη να θεμελιωθεί μια παγκόσμια τάξη όπου οι επιθετικοί πόλεμοι θα είναι παράνομοι, οι κατακτήσεις δεν θα αναγνωρίζονται, η χρήση δύναμης θα επιτρέπεται μόνο για αμυντικούς λόγους και θα απαγορεύεται η άσκηση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή κυριαρχίας άλλου κράτους.
Με την πάροδο όμως του χρόνου, καθώς οι αναμνήσεις των δεινών των μεγάλων πολέμων ξεθώριασαν, αυξήθηκαν οι παραβιάσεις και άρχισε να διαφαίνεται ότι η απαγόρευση επιθετικών πολέμων δεν ισχύει για όλους. Ο πόλεμος στο Βιετνάμ, η σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν, ο πόλεμος στο Ιράκ ήταν ακραία παραδείγματα ότι οι υπερδυνάμεις δεν δεσμεύονται από τους κανόνες που οι ίδιες θέσπισαν.
Βασικοί θεσμοί που συγκροτούν τη διεθνή έννομη τάξη απαξιώθηκαν. Η απόσυρση των ΗΠΑ από μια σειρά διεθνών οργανώσεων και συμφωνιών, όπως η Συμφωνία για το κλίμα του Παρισιού, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών, επιδείνωσε την κατάσταση.
Σταδιακά, το διεθνές δίκαιο αποδυναμώθηκε. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία υπήρξε ένα καίριο χτύπημα. Η παραβίαση των συνόρων και της εδαφικής ακεραιότητας μιας χώρας της Ευρώπης και ο πόλεμος που συνεχίζεται παρά τη διεθνή κατακραυγή και τις κυρώσεις σε βάρος της Ρωσίας συνιστούν ευθεία αμφισβήτηση των θεμελίων της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης.
Ακολούθησε, μετά το τρομοκρατικό χτύπημα της Χαμάς τον Οκτώβριο του 2023 στο Ισραήλ, ο πόλεμος στη Γάζα, και, πιο πρόσφατα, η επίθεση κατά του Ιράν από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.
Ο πρόεδρος Τραμπ ανέφερε ότι δεν τον απασχολεί το διεθνές δίκαιο γιατί έχει οδηγό τη συνείδησή του. Ενώ ο καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ δήλωσε, σε αυτό που χαρακτηρίστηκε νεκρολογία της μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων, στο Νταβός, ότι «Η παλιά τάξη πραγμάτων δεν θα επιστρέψει. Δεν πρέπει να πενθήσουμε. Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική». Παράλληλα, ως πραγματιστής οικονομολόγος, έδειξε και τη διέξοδο για το μέλλον: «Οι μεσαίες δυνάμεις πρέπει να δράσουν από κοινού γιατί αν δεν είναι στο τραπέζι των συζητήσεων, είναι στο μενού». Να δράσουν σχηματίζοντας συμμαχίες για διάφορα θέματα, πάνω σε κοινές αξίες και συμφέροντα.
Στο διεθνές δίκαιο, η αρχή της ισότητας μεταξύ των κρατών εγγυάται ίση εκπροσώπηση σε όλα τα κράτη και τις κυβερνήσεις, υποστήριζε ο Habermas. Το δίκαιο όμως αυτό είναι ατελές, γιατί δεν έχει μηχανισμούς επιβολής· ο ΟΗΕ στην πραγματικότητα διατυπώνει μόνο ευχές, αφού οποιαδήποτε σημαντική απόφαση μπορεί να μπλοκαριστεί από τις πέντε ισχυρές χώρες που μετέχουν ως μόνιμα μέλη στο Συμβούλιο Ασφαλείας του.
Οι αξίες της Ευρώπης, η ελευθερία, η ισότητα και η αλληλεγγύη, η πίστη στο κράτος δικαίου, αυτά που μας συνέχουν ως ελεύθερους πολίτες, αποτελούν σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα των ευρωπαϊκών κρατών και λειτουργούν ως οδηγός δράσης.
Ηδη, με αφορμή τις επιδιώξεις του προέδρου Τραμπ για τη Γροιλανδία, τα κράτη της Ευρώπης συσπειρώθηκαν και υπερασπίστηκαν την εδαφική ακεραιότητα και την κυριαρχία ως θεμελιώδεις αξίες του διεθνούς δικαίου. Επιδιώκεται η χάραξη κοινής αμυντικής πολιτικής και λαμβάνονται αποφάσεις από κοινού, όπως η άρνηση εμπλοκής στα Στενά του Ορμούζ.
Η Ευρώπη, στην οικονομική κρίση που έπληξε τη χώρα μας, αναζήτησε και δημιούργησε μηχανισμούς επιτυχούς αντιμετώπισής της. Το ίδιο και στην πανδημία. Αντίστοιχα, οι έκτακτες σημερινές συνθήκες λειτουργούν συσπειρωτικά.
Οπως το κράτος δικαίου και οι αρχές του είναι ο αέρας που αναπνέει μια σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία, έτσι οι κανόνες του διεθνούς δικαίου είναι ο τρόπος να συνυπάρχουμε και να αντιμετωπίζουμε τις σύγχρονες προκλήσεις, σε παγκόσμιο επίπεδο: τις γεωπολιτικές αναταράξεις, τους πολέμους, την κλιματική κρίση, το Προσφυγικό.
Το δίκαιο αυτό μετασχηματίζεται υπό την πίεση γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Οι βασικές αρχές του παραμένουν, αλλά η εφαρμογή τους εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από τη βούληση και τη σύγκλιση ισχύος των κρατών που το επικαλούνται.
Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για την επιβίωσή του είναι η αλληλεγγύη και οι συμμαχίες όσων κρατών συμμερίζονται κοινές αξίες, στις οποίες περιλαμβάνονται ο σεβασμός στην κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στη βιώσιμη ανάπτυξη.
Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου είναι τ. Πρόεδρος της Δημοκρατίας, πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας ε.τ.