Έλλη Μερκούρη στα «Νέα»: «Δεν υπάρχει μόνο ο φασισμός της βίας, αλλά και αυτός της υποτιθέμενης στοργής»

H Θεατρική Ομάδα Κωφών «Τρελά Χρώματα», παρουσιάζει την παράσταση «Δεσποινίς Μαργαρίτα» του Ρομπέρτο Ατάιντε στο Θέατρο Noūs – Creative space κάθε Παρασκευή και Κυριακή σε διασκευή – σκηνοθεσία Έλλης Μερκούρη. Τους κεντρικούς ήρωες υποδύονται οι Όλγα Δαλέκου, Έλλη Μερκούρη, Μαρία Στεφανή και Γιούλη Τσαγκαράκη η οποία για πρώτη φορά συνεργάζεται επί σκηνής με τα «Τρελά Χρώματα».

Η «Δεσποινίς Μαργαρίτα» είναι ένα βαθιά πολιτικό έργο της παγκόσμιας δραματουργίας και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1973 στη Βραζιλία σε συνθήκες αυταρχικού καθεστώτος. Αρχικά απαγορεύτηκε, ενώ στη συνέχεια υπέστη σοβαρή λογοκρισία. Έχει παρουσιαστεί σε περισσότερες από τριάντα χώρες. Στην Ελλάδα πρωτοανέβηκε το 1975, σε σκηνοθεσία του Μιχάλη Κακογιάννη, με την Έλλη Λαμπέτη να ερμηνεύει τον ομώνυμο ρόλο.

Στην προσέγγιση της ομάδας «Τρελά Χρώματα» αποτελεί έναν τραγικοκωμικό μονόλογο για μια παράφορη γυναίκα που με την συνύπαρξη κωφών και ακουόντων ηθοποιών αποκαλύπτει τις πολλαπλές όψεις της κεντρικής ηρωίδας του έργου, μίας αυστηρής δασκάλας με ταραγμένη προσωπικότητα. Το έργο παραμένει διαχρονικό, καθώς πραγματεύεται την κατάχρηση εξουσίας και διερευνά τη σχέση δασκάλας-μαθητών, θέτοντας ερωτήματα για τον παιδαγωγικό ρόλο και τα όρια της εξουσίας μέσα στην τάξη.

Η ταυτόχρονη συμμετοχή Κωφών και ακουόντων ηθοποιών, αξιοποιεί το σωματικό θέατρο, την Ελληνική Νοηματική Γλώσσα και τη φωνητική ερμηνεία. Η συνοδεία Υπέρτιτλων (στα ελληνικά) εξασφαλίζουν ισότιμη πρόσβαση στο ακουστικό κανάλι επικοινωνίας. Η συνύπαρξη διαφορετικών γλωσσικών στοιχείων σε συνδυασμό με ποικίλες θεατρικές τεχνικές συνδέονται οργανικά επί σκηνής, ενώ οι μέθοδοι προσβασιμότητας ενσωματώνονται στο δραματικό πλαίσιο, προσδίδοντας μια διαφορετική διάσταση. Η παράσταση αποτελεί ένα καλλιτεχνικό έργο, το οποίο απευθύνεται σε Κωφούς και ακούοντες θεατές.

Για όλα αυτά, η Ελλη Μερκούρη μίλησε στα «Νέα».

Τι ήταν αυτό που σας έκανε να επιστρέψετε σήμερα στη «Δεσποινίς Μαργαρίτα»; Τι «μιλά» πιο δυνατά στο παρόν;

Η σταδιακή μεταμόρφωση της δασκάλας σε μια αυταρχική μορφή αναδεικνύει το πόσο εύκολα η εξουσία μπορεί να διαβρώσει τον άνθρωπο. Αυτό δυστυχώς αποτελεί και ένα από τα πιο επίκαιρα ζητήματα. Ο μηχανισμός της καταπίεσης, ο οποίος ασκείται στους μαθητές/θεατές, ανεξάρτητα από το αν είναι Κωφοί ή ακούοντες, λειτουργεί καταλυτικά προς αυτήν την κατεύθυνση στην παράσταση. Αυτή η ισχυρή φιγούρα της αυστηρής δασκάλας με τη ταραγμένη προσωπικότητα δεν αποτελεί σπάνιο φαινόμενο στην σύγχρονη εποχή. Πόσο μάλλον στην ελληνική κοινωνία

Πώς διαχειριστήκατε σκηνοθετικά τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη φωνή, το σώμα και τη νοηματική;

Στην παράσταση Κωφοί και ακούοντες ηθοποιοί συμμετέχουν ισότιμα μέσα από μια διαρκή, συλλογική και δημιουργική διαδικασία. Η σκηνική προσέγγιση βασίζεται στον συνδυασμό του σωματικού θεάτρου, της Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας και της φωνητικής ερμηνείας, προτείνοντας πρωτότυπες υποκριτικές πρακτικές για την απόδοση του ίδιου ρόλου. Η προετοιμασία χρειάζεται αρκετό χρόνο, καθώς αφορά διερευνούμε τόσο τους υποκριτικούς κώδικες, όσο και τη δραματουργική απόδοση του κειμένου στην Ελληνική Νοηματική Γλώσσα.

Τι κέρδισε η «Δεσποινίς Μαργαρίτα» από τη σωματικότητα και τη σιωπή;

Υπάρχουν φορές που η σιωπή μπορεί να γίνει εκκωφαντική, ενώ άλλες στιγμές κυριαρχεί η σωματικότητα, μεταδίδοντας το μήνυμα του έργου πολύ πιο ισχυρά και ξεκάθαρα. Η εκφραστικότητα, ο ρυθμός και η παύση συμβάλλουν καταλυτικά μέσα στην ατμόσφαιρα του έργου. Παράλληλα, το έργο λειτουργεί περίεργα, καθώς μπορεί να αντιληφθεί κανείς πόσο εύθραυστα μπορούν να είναι τα όρια της εξουσίας μέσα σε μια τάξη, αλλά και τον τρόπο διαχείρισης αυτών των ορίων.

Πώς αλλάζει το νόημα της εξουσίας όταν η γλώσσα δεν είναι μία αλλά πολλές επί σκηνής;

Η αποκάλυψη της βίας της εξουσίας, αλλά και το αίσθημα της ανθρώπινης απομόνωσης και αξιοπρέπειας αποτελούν στοιχεία, τα οποία αναδεικνύονται σκηνικά είτε αποδίδονται μέσω της φωνητικής ερμηνείας, είτε μέσω της νοηματικής γλώσσας. Σκοπός είναι κάθε μορφή εξουσίας να αποδοθεί σε κάθε γλώσσα και το γεγονός αυτό δεν αλλάζει το νόημα της εξουσίας, ίσα ίσα το εντείνει και το προβάλλει πολύ περισσότερο.

Η Μαργαρίτα είναι μια δασκάλα που ασκεί εξουσία. Ποια μορφή εξουσίας θεωρείτε πιο επικίνδυνη σήμερα: τη φανερή ή την «καλοπροαίρετη»;

Πίσω από την αυταρχική συμπεριφορά της Δεσποινίδας Μαργαρίτας αποκαλύπτεται η εξουσία ενός δασκάλου, ο οποίος δεν αντιμετωπίζει τους μαθητές ισότιμα, αλλά με προκαταλήψεις. Δεν δείχνει κατανόηση και σεβασμό απέναντί τους. Και την αμέσως επόμενη στιγμή επιδεικνύει ότι τους αγαπά και ότι νοιάζεται πραγματικά για εκείνους. Αυτή ακριβώς η αντίθεση προκαλεί συναισθήματα έντονου προβληματισμού. Η εξουσία δεν κυβερνά μόνο με φόβο, αλλά με αγάπη και επιβράβευση. Δεν υπάρχει μόνο ο φασισμός της βίας, αλλά και ο φασισμός της υποτιθέμενης στοργής. Αυτό είναι ακόμη πιο τρομακτικό. Ίσως επειδή δεν αντιλαμβανόμαστε την πρόθεση εξαρχής.

Αν η Μαργαρίτα έμπαινε σήμερα σε μια σύγχρονη τάξη, τι θα τη σόκαρε περισσότερο;

Αν τοποθετούσαμε την Μαργαρίτα μέσα σε μια τάξη σήμερα, ίσως δεν θα υπήρχε κάτι που θα τη σόκαρε. Επειδή η ίδια συμβολίζει κάθε μορφή εξουσίας. Νομίζω ότι ίσως θα τη δυσαρεστούσε η ακατάληπτη χρήση της τεχνολογίας από τους μαθητές και σίγουρα θα την απαγόρευε κατηγορηματικά στο μάθημά της.

Τι θα λέγατε σε έναν θεατή που πιστεύει ότι αυτή η παράσταση δεν τον αφορά;

Η παράσταση δεν είναι αυτό που μπορεί να θεωρήσει κάποιος εξαρχής, ότι δηλαδή ασχολείται μονάχα με το φλέγον ζήτημα της εκπαίδευσης. Δεν αφορά τον σύγχρονο άνθρωπο ο φόβος, η καταπίεση, η προκατάληψη, η δικαιοσύνη, η ελευθερία; Μέσα στο έργο τίθενται πάρα πολλά ζητήματα και διαμέσου των αντιθέσεων φωτίζεται όχι μονάχα η ουσία του ρόλου ενός δασκάλου, αλλά η βαθιά μοναξιά ενός τραυματισμένου ανθρώπου, ένα από τα σπουδαιότερα ζητήματα που θα έπρεπε να μας αφορά όλους.

Τι θα αλλάξει στο θέατρο αν αρχίσουμε να το σχεδιάζουμε εξαρχής παραστάσεις για όλους;

Η ισότιμη συμμετοχή όλων είτε από τη σκηνή, είτε από την πλατεία αποτελεί ίσως τον σημαντικότερο άξονα στην δική μας περίπτωση. Σε κάθε έργο μπορεί να διαπραγματευθούμε επί σκηνής χιλιάδες θέματα. Ωστόσο, η σκέψη ότι μπορεί η τέχνη να λειτουργήσει ως πηγή μιας εσωτερικής δύναμης και ενότητας, τοποθετώντας όλους τους ανθρώπους μαζί, είναι κάτι που μας συγκινεί βαθιά. Αν συνέβαινε και σε άλλες περιπτώσεις αυτό, κάπως θα μπορούσε να μας επηρεάσει όλους, θα άλλαζε το βλέμμα μας προς τον κόσμο και προς τον άνθρωπο…