Եթե դու քո բանակի ներսում ունես այդքան զոհ, սահմանին զոհ չունենալն ու այդ քարոզը, ես ձևական եմ համարում. Ժաննա Ալեքսանյան
«Մեդիալաբի» հարցերին պատասխանում է «Լրագրողներ հանուն մարդու իրավունքների» ՀԿ նախագահ, իրավապաշտպան Ժաննա Ալեքսանյանը
– Տիկի՛ն Ալեքսանյան, Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակը օրեր առաջ ներկայացրել է 2025 թ․ ընթացքում ՀՀ զինված ուժերում զինծառայողների մահվան դեպքերի վերաբերյալ զեկույցը, ըստ որի խաղաղ պայմաններում զոհված զինծառայողների թիվը 34 է: Նիկոլ Փաշինյանն օրերս հայտարարեց, թե նախորդ տարի սահմանին թշնամու կրակոցից զոհ չենք ունեցել, ինչն աննախադեպ է: Համեմատելով այս երկու ցուցանիշները՝ ինչպե՞ս կգնահատեք բանակում տիրող իրավիճակն այս առումով:
– Սահմանին զոհ չունենալն ու այդ խաղաղության քարոզը, որ իրենք տանում են, ես ձևական եմ համարում, եթե դու քո բանակի ներսում ունես այդքան զոհ ու ամեն տարի պարբերաբար ունենում ես, էլ չեմ խոսում մարմնական վնասվածքներ ստացած զինվորների մասին, ի՞նչ խաղաղության մասին ես խոսում: Ինչպե՞ս կարող ես դու կարևորել սահմանին զոհ չլինելը, իսկ այստեղի զոհերի մասին ոչինչ չասել:
2025 թվականի զոհերի մասին կառավարության 2025 թվականի կատարողականի զեկույցում մահերի այլ թիվ է նշված։ 2025-ին ոչ մարտական պայմաններում 30 զինծառայող է մահացել, որից 24-ը՝ ծառայության հետ չկապված պատճառներով, 6-ը՝ ԶՈՒ-ում տեղի ունեցած պատահարների հետևանքով: Այսինքն՝ իրենք մտածում են նվազ թվեր ցույց տալու մասին, այլ ոչ թե՝ մարդկային կյանքի:
Զոհերի մասով բաժանում են արել՝ ծառայության հետ կապ ունեցող և կապ չունեցող, սա արհեստական բաժանում է, որովհետև այդ բոլոր դեպքերն էլ կապ ունեն ծառայության հետ, հետո ի՛նչ, որ մեկը վթարի հետևանքով է մահացել, մյուսը՝ առողջական խնդիրների պատճառով և այլն:
Այս բաժանումը նպատակ ունի փոքր թվեր ցույց տալու, բայց մենք տեսնում ենք Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակիցուցանիշները ու դեռ չենք կարող ասել, որ դա ամբողջական պատկերն է, որովհետև այդ տվյալերը նրանք հավաքում են մամուլից, հաղորդագրություններից, բայց ՊՆ-ն թվեր չի տալիս, եղել են դեպքեր, որ մենք աշխատանքի բերումով այցելել ենք տուն, բայց տեսել ենք, որ այդ դեպքի մասին տեղեկատվություն չկա հրապարակված:
– Նկատի ունեք, որ կան դեպքեր, որոնց մասին ո՛չ մամուլն է գրում, ո՛չ հայտարարությո՞ւն է տարածվում:
– Այո՛, շատ հնարավոր է, որ կան թվեր, որոնց մասին ոչ մեկը չգիտի, որ կառավարությունը հայտարարի, թե թվերը նվազել են, փոխանակ իսկապես անեն քայլեր, որոնք կկանխեն մահվան դեպքերը բանակի ներսում, որն իրենք չեն անում:
– Համեմատելով 2024 և 2025 թվականներին զինծառայողների մահվան դեպքերը և դրանց պատճառները, արձանագրում են, որ դրանք նվազել են 15%-ով։ Տիկի՛ն Ալեքսանյան, այս ցուցանիշը կարելի՞ է հուսադրող համարել:
– Ես դա մեծ հաջողություն չեմ համարում, բոլոր տարիներին էլ ինչ-որ չափով նվազում եղել է, բայց հաջորդ տարին դա կարող է կրկնապատկվել, եռապատկվել: Եթե չեն անում այն բուն գործողությունները, որ պետք է փոխեն մթնոլորտը բանակում, գործեն օրենքները, կանոնադրությունը, կրիմինալ մթնոլորտը փոխվի, ապա նվազման այս կամ այն տոկոսը բնավ կապ չունի: Այդ տոկոսը չի տանում դեպքերի նվազման հետագայում, հասկանո՞ւմ եք, դա մենք չենք տեսել:
– Այսինքն՝ օբյեկտիվորեն հնարավո՞ր է կանխել այս դեպքերը:
– Իհարկե, մանավանդ՝ փակ համակարգ է, շատ ավելի հեշտ է դա անել փակ համակարգերում, այնպես չէ, որ զինվորը գնում է բանակ ու նոր սկսում է ինչ-որ բաներ անել, ո՞նց կարող է զինվորը չենթարկվել այդ կարգապահությանը, ուղղակի, եթե չկա վերահսկողություն, փոխարենը կա սպայական կազմի թողտվություն՝ մահվան դեպքերով եմ ասում, ապա ունենում ենք այն, ինչ ունենք:
Մենք և՛ ընտանիքներին ենք այցելում, և՛ քրեական գործերում ենք ներգրավված, եթե դուք տեսնեք պատկեըը, լսեք այդ պատմությունները, կտեսնեք, թե բանակում ի՛նչ է կատարվում, վերահսկողությունն իսպառ բացակայում է: Հիմա էլ հատկապես նախընտրական շրջան է, ու ես լուրջ մտավախություններ ունեմ, որ դարձյալ կարող են զոհեր լինել, որովհետև հիմա բոլորը քաղաքական կերպար առած զբաղված են քարոզարշավով:
– Դուք երկար տարիներ ներգրավված եք եղել այս ոլորտում, եթե համեմատելու լինեք նախկին ու գործող իշխանությունների օրոք խաղաղ պայմաններում զոհերի թիվը, ներկաների օրո՞ք են դեպքերն ավելացել, թե՞ նախկինում էր շատ:
– Ղարաբաղյան առաջին պատերազմից հետո, երբ 94 թվականին զինադադար կնքվեց, մինչև 1999 թվականը մահվան դեպքերը հասնում էին 200-ի, բայց երբ Վազգեն Սարգսյանը որոշեց մասնակցել խորհրդարանական ընտրություններին, նա բոլոր հրամանատարներին շատ խստորեն ասել էր, որ նման դեպքեր չպետք է լինեն, ինձ էլ էին հրավիրել այդ քննարկումներին ու խնդրել, որ ոչ մի հրապարակում չանեմ այդ ընթացքում մահվան դեպքերի մասով:
99 թվականին կիսով չափ կրճատվեցին այդ դեպքերը, այնքան ակնհայտ էր այդ նվազումը, դրանից հետո մշտապես տատանվել են, չեմ կարող ասել որևէ մեկին, որը հասել է շատ մեծ հաջողությունների, չնայած Սեյրան Օհանյանը բավականին ուշադիր էր բանակի նկատմամբ: Ամենակարևորը՝ բանակը բավականին բաց էր հասարակական կազմակերպությունների համար, կար հասարակական վերահսկողություն բանակի նկատմամբ:
Ցույցեր էինք անում, մեզ կանչում էին հանդիպումների, քննարկումներ էինք անում մահվան դեպքերով, որոնց մասնակցում էին պաշտպանության նախարարության առնվազն հինգ-վեց ներկայացուցիչ:
Իսկ հիմա՞, հիմա բանակում ամենավատ շրջանն է, այսպես փակել բանակը, բացարձակապես ոչ մի տեղեկություն, ոչ մի արձագանք նախարարի կողմից այդ դեպքերի վերաբերյալ չկա: Սեյրան Օհանյանը, օրինակ՝ գնում էր անգամ զինվորի հոգեհանգստի արարողության, բոլոր ծնողներին, որոնք ցանկանում էին հանդիպել, ընդունում էր, Պապիկյանը չի ընդունում ու թույլ չի տալիս որևէ մեկը մոտենալ ՊՆ շենքի դարպասներին: 2020 թվականին կային մոտ 100 դեպքի մասին տվյալ, ու դրանից հետո էլ կային բավականին մեծ թվով տվյալներ:
– Եթե օբյեկտիվորեն հնարավոր է փոխել այս պատկերը, ապա ինչո՞ւ չի լինում այդ փոփոխությունը:
– Որովհետև չեն աշխատում, դա իրենց չի հետաքրքրում , ոչ մեկը դա չի անում, ես չեմ կարող ասել, թե ինչու չի արվում: Ո՞նց կարող է ներսում այդքան մահվան դեպք լինել, ու դու չկարողանաս կարգավորել այդ ամենը: Բանակում դեռ գողական մթնոլորտն առկա է, ու չի կարող այնպես պատահել, որ խիստ վերահսկողության դեպքում իրավիճակ չփոխվի: Անբարո մի վիճակ է, դեպքերն անգամ չեն էլ բացահայտում, չե՛ն էլ կանխում:
Քրիստինե Աղաբեկյան
MediaLab.am
The post Եթե դու քո բանակի ներսում ունես այդքան զոհ, սահմանին զոհ չունենալն ու այդ քարոզը, ես ձևական եմ համարում. Ժաննա Ալեքսանյան first appeared on MediaLab Newsroom-Laboratory.