UPA YAZARI DR. MEHMET EMİR’İN YENİ MAKALESİ: “BÜYÜK ORTA DOĞU PROJESİNİN DÖNEMSEL GÜÇ PROJEKSİYONLARI ÇERÇEVESİNDE KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ VE GELECEK VİZYONU”
Ankara Bilim Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi bölümünde yarı zamanlı öğretim görevlisi ve Uluslararası Politika Akademisi (UPA) uzmanı Dr. Mehmet Emir’in “Büyük Orta Doğu Projesinin Dönemsel Güç Projeksiyonları Çerçevesinde Karşılaştırmalı Analizi ve Gelecek Vizyonu” makalesi TRDizin kapsamında olan Journal of Turkish Studies dergisinde yayınlanmıştır.
Mehmet Emir
Büyük Orta Doğu Projesi (BOP) yeni milenyumla beraber uluslararası siyaset alanındaki en uzun süreçli girişimdir. BOP kapsamında Orta Doğu bölgesinde yer alan çok sayıda aktörde köklü değişimler planlanmıştır. Makale, 20 yılı aşan bu girişimin başlangıcı, günümüzdeki durumu ve gelecekte evrilebileceği güç projeksiyonlarını araştırmaktadır. Çalışmada, BOP’un temel dayanakları, girişimin uygulanması, stratejik yaklaşımlar ve sonuçları ile birlikte gelecekte nasıl bir politik eylemselliğe evrilebileceği analiz edilmektedir. Bu bağlamda, BOP’a giden sürecin anlaşılabilmesi için Soğuk Savaş sonrasındaki ABD’nin politikaları, 11 Eylül 2001 saldırıları ve ardından Orta Doğu’da BOP’un uygulanması, Arap Baharı olayları ve bölgesel ayaklanmalar ve sonrasında günümüze kadar güç dengelerindeki değişimler kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. Çalışmanın konuya dair literatür araştırması bilimsel kaynakların ayrıntılı bir şekilde taranmasıyla elde edilmiştir. BOP girişiminin başlangıcından günümüze kadarki süreçte nasıl bir seyir izlediği değerlendirilerek gelecekte bölgesel aktörler, ABD ve Batılı aktörler ile Rusya ve Çin gibi karşıt büyük güçlerin stratejileri hakkında karşılaştırmalı analizler yapılmıştır. BOP, büyük güçlerin ve bölgesel aktörlerin etkileri çerçevesinde uzun süreçli bir girişim olarak, gelecekte güç projeksiyonları açısından dikkate alınacaktır. Girişimin politik yönü kadar dini, ekonomik ve sosyal boyuta da özellikle dikkat çekmektedir. ABD’nin hegemon gücündeki değişimler çerçevesinde BOP girişiminde stratejik dönüşümler görülmüştür. Hegemonun güç projeksiyonları çerçevesinde icra ettiği politikalar bütün aktörlerin girişime yönelik yaklaşımında farklılıklara neden olmaktadır. BOP, Orta Doğu bölgesinin istikrarını ve güvenliğini olumsuz yönde etkilemiştir. Bölge halklarının kendisine özgü nitelikleri dikkate alınmadan sürdürülen bu projenin başarılı olamayacağı görülmüştür. Halen güncelliğini koruyan ve uygulaması sürdürülen BOP girişiminin karşılaştırmalı analizi vasıtasıyla uluslararası güvenlik politikası alanına müttefiklik ilişkileri ve eylemsellik bağlamında özgün katkıların sağlanması amaçlanmıştır.
ABD’de 11 Eylül 2001 saldırılarının ardından dış politikaya yönelik olarak değişikliğe gidilmiştir. Büyük Orta Doğu Projesi (sonrasında Kuzey Afrika ve Genişletilmiş Orta Doğu Girişimi), Orta Asya dahil olmak üzere Kuzey Afrika ve Orta Doğu coğrafyasındaki aktörlerde köklü değişimler içeren bir politikadır. Proje kapsamında odakta yer alan aktörlerde politik, ekonomik ve sosyal değişimlerin yapılmasına karar verilmiştir. Bölgedeki devletlerin yapısının baskıcı rejimlere dayandığı, halkların eğitim seviyesinin düşük olduğu ve gelir adaletsizliğinin uluslararası alanda teröre neden olduğu değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, söylemsel olarak çözümün demokrasinin geliştirilmesi, ekonomik kalkınmanın gerçekleştirilmesi ve sivil toplum kuruluşlarının güçlendirilmesinden geçtiği öngörülmüştür.
2004 yılı Haziran ayında icra edilen G-8 toplantısında gündeme gelen proje kapsamında bölgedeki aktörlerde siyasal katılımın arttırılması, serbest seçimlerin yapılması, eğitime dair düzenlemelerin yapılması, ifade özgürlüğü ve toplumsal cinsiyet eşitliği gibi konularda destek verilmesi kararlaştırılmıştır. Bölge ülkelerinin de bu projeye katılacakları varsayılarak eylem planı geliştirilmiştir. Projenin uygulama safhası üç kısma ayrılmıştır. Bunlar; güvenliğin sağlanması, ekonomik refah ve demokrasiye geçiş hedeflerinden oluşmuştur. ABD’nin öncülüğünde uygulamaya konan proje için uluslararası örgütlerden de yardım alınmıştır. Bu çerçevede, Birleşmiş Milletler, NATO, G-8 ve Avrupa Birliği gibi önemli organizasyonlarda projede yer almıştır. ABD’nin Afganistan ve Irak müdahaleleri ve yeniden inşa çalışmaları BOP’un başlangıç faaliyetleri arasında yer almıştır. Halen devam eden projenin sonuçları tartışmalı ve göreceli olmuştur.
BOP’un varmak istediği nihai hedefleri; uluslararası terörle mücadele, radikal dinci örgütlere karşı politikaların belirlenmesi ve uygulanması, küreselleşmenin ABD çıkarları doğrultusunda kullanılması, enerji kaynakları (petrol, doğalgaz, su) üzerinde tam hakimiyet, enerji nakil hatları üzerinde tam kontrol ve doların küresel piyasalardaki baskın gücünün sürdürülmesi olarak belirlenmiştir.
Bu makale, konuyla ilgili önemli soruları yanıtlamaya çalışmaktadır. Makale, BOP’un temel motivasyonu ile uygulanması arasındaki ilişkiye, BOP’un tarihsel arka planının uygulanmasını nasıl etkilediğine, örneğin 11 Eylül saldırıları sonrasında başlayan mücadelenin Arap Baharı olayları tarafından nasıl şekillendirildiğine ve İsrail’in BOP’u uygulamadaki revizyonist politikasının bölgedeki güç dengesini nasıl değiştirdiğine odaklanmaktadır.
Makale, BOP girişiminin karşılaştırmalı bir analizini sunmaktadır. Bu bağlamda, çalışma şunları içermektedir: Teorik Plan: BOP’un Operasyonel Doktrini, BOP’un Tarihsel Arka Planı, BOP’un Uygulama Aşamasının Analizi, 11 Eylül’e Giden Yol (1990-2001), 11 Eylül Saldırıları Sonrası (2001-2011), Arap Baharı Olayları ve Etkileri (2011-2020), Günümüz: Son Eylemlerle BOP (2020-2025), BOP’un Geleceğinin Karşılaştırmalı Analizi ve Sonuç. Makale, BOP’un karşılaştırmalı analizi yoluyla ittifak ilişkileri ve eylemleri bağlamında uluslararası güvenlik politikası alanına özgün katkılar sağlamayı amaçlamaktadır.
Makale erişim adresi: Journal of Turkish Studies