Αμος Γκιτάι στο Ν«συν»: «Βρισκόμαστε στο αποκορύφωμα της βίας και του μίσους»
Aύριο Τρίτη 10 Μαρτίου, στις 19.00 στο Cotsen Hall της Γενναδείου Βιβλιοθήκης (Αναπήρων Πολέμου 9), ο διάσημος ισραηλινός σκηνοθέτης Αμος Γκιτάι, γνωστός για τα ντοκιμαντέρ και τις ταινίες μυθοπλασίας του με θέμα τη Μέση Ανατολή και τη σύγκρουση Ισραήλ – Παλαιστίνης, θα λάβει μέρος σε δημόσια συζήτηση συνομιλώντας με τον δημοσιογράφο Γιώργο Αρχιμανδρίτη, για την έννοια της ταυτότητας, τη δύναμη της Ιστορίας και τον κοινωνικό πολιτικό ρόλο της τέχνης. Την εκδήλωση διοργανώνει το Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης.
Ο Γκιτάι, που σπούδασε αρχιτεκτονική, είναι ο δημιουργός κλασικών ταινιών του ισραηλινού κινηματογράφου των τελευταίων δεκαετιών, ανάμεσα στις οποίες το «Kadosh», που μιλά για τη θρησκευτική καταπίεση στο Ισραήλ, το «Υοm Yom», που θίγει το λεπτό ζήτημα της συνύπαρξης Αράβων και Ισραηλινών, και το αριστούργημά του, «Kippur» μέσω του οποίου επέστρεψε στις δικές του πολεμικές εμπειρίες κατά τη διάρκεια του πολέμου των Εξι Ημερών (Yom Kippur).
Για τον ριζοσπαστικό λόγο και τα καυτά ζητήματα που διαχειρίζεται ο Γκιτάι έχει λογοκριθεί, κατηγορηθεί και στο παρελθόν αναγκαστεί να εγκαταλείψει τη χώρα του για πολιτικούς λόγους (έζησε για πολλά χρόνια στη Γαλλία). Είναι χωρίς αμφιβολία ο σημαντικότερος κινηματογραφικός σκηνοθέτης του Ισραήλ και αυτή την περίοδο παρουσιάζει τη θεατρική του παραγωγή «Golem» στο Teatros del Canal στη Μαδρίτη της Ισπανίας.
Εμπνευσμένη από τους Καμπαλιστικούς μύθους και τον Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ, αυτή η αισθητηριακή, πολύγλωσση παράσταση χρησιμοποιεί τον θρύλο του πήλινου πλάσματος για να σχολιάσει τη σύγχρονη πολιτική και τη μοίρα των μειονοτήτων, εξερευνώντας θέματα διωγμών και αναγκαστικής μετανάστευσης.
Συνάντησα για πρώτη φορά τον Γκιτάι στο 40ό Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 2008, για μια μεγάλη συνέντευξη επί του κινηματογραφικού έργου του. Πολλά χρόνια αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 2023, μέσω skype ξαναμίλησα με τον Γκιτάι (στο Τελ Αβίβ), αφορμής δοθείσης του συνεδρίου «Τολμάμε να ελπίζουμε» στο οποίο συμμετείχε στην Αθήνα. Θέμα του ήταν η «σύγκρουση» δημοκρατικής οπισθοδρόμησης και συνεχώς ανανεούμενης επιδίωξης για εμβάθυνση των δημοκρατικών θεσμών και ιδεωδών. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 7 Οκτωβρίου 2023, το Τελ Αβίβ βίωσε τη δική του «11/9/2001», έχοντας υποστεί μια θανατηφόρα βομβιστική επίθεση από τη Χαμάς. Η αυριανή συζήτηση στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη ήταν η αφορμή για τη νέα συνομιλία μας.
Την τελευταία φορά που συνομιλήσαμε η κουβέντα μας στάθηκε αρκετά πάνω στη σχέση σας με την αρχιτεκτονική. Εξακολουθείτε να βλέπετε τον εαυτό σας κυρίως ως αρχιτέκτονα και με ποιους τρόπους επηρεάζει η εκπαίδευσή σας στην αρχιτεκτονική το καλλιτεχνικό σας έργο στον κινηματογράφο και στο θέατρο;
Είμαι σκηνοθέτης με σπουδές αρχιτεκτονικής και μου αρέσει να μεταφέρω τον έναν κλάδο στον άλλο. Η αρχιτεκτονική ξεκινά με τις λέξεις. Η δημιουργική πρόκληση είναι πάντα να δώσουμε μορφή στις λεκτικές πληροφορίες. Το ίδιο πράγμα το βρίσκουμε στο θέατρο και στον κινηματογράφο. Αλλά τελικά και με το «Golem».
Ποιο είναι το νόημα πίσω από τον όρο «Golem»; Ποια είναι αυτή η φιγούρα και γιατί η αιώνια ιστορία της εξακολουθεί να αντηχεί σήμερα;
Ενδιαφέρομαι για τη μορφή του Golem εδώ και πολύ καιρό. Οι τρεις ταινίες μου με θέμα το Golem, «Το Πνεύμα της Εξορίας», «Η Γέννηση ενός Γκόλεμ» και «Ο Απολιθωμένος Κήπος», με τους Χάνα Σιγκούλα, Μπερνάρντο Μπερτολούτσι, Μαρίσα Παρέδες, Ανι Λένοξ, Σάμιουελ Φούλερ, μεταξύ άλλων, ήταν σαν σημειωματάρια βασισμένα σε κείμενα που μου επέτρεψαν να κοιτάξω την ευρωπαϊκή ή ρωσική κοινωνία και να καταλάβω κάτι – για παράδειγμα – γύρω από τον ρατσισμό στις ευρωπαϊκές κοινωνίες.
Θα μπορούσατε να γίνετε λίγο πιο συγκεκριμένος;
Η μεταφορά ενός αρχαϊκού κειμένου που δεν έχει καμία σχέση με τη ρατσιστική στάση ενός μέρους της γαλλικής κοινωνίας μού επέτρεψε να κατασκευάσω ένα είδος παραβολής. Η παράσταση που παρουσιάστηκε στη Μαδρίτη είναι ένας νέος τρόπος να θέσουμε το ερώτημα. Είναι μια μεταφορά για τα κύματα ρατσισμού, αντισημιτισμού και την ανάγκη για έναν σωτήρα, το Golem.
Είναι επίσης μια μεταφορά για τη σχέση μας με την επιστήμη, αυτό το Golem που θα μπορούσε να βοηθήσει την ανθρωπότητα, τον κόσμο, να προοδεύσει, έναν κόσμο που μερικές φορές υστερεί… Ισως το Golem μπορεί ακόμη και να φέρει ειρήνη; Ειρήνη είναι μια λέξη που δεν χρησιμοποιείται πολύ στη Μέση Ανατολή.
Το έργο σας, «Golem», είναι αφιερωμένο «στους διωκόμενους και καταπιεσμένους σε όλο τον κόσμο». Ποια σημασία ή απήχηση έχει αυτή η αφιέρωση στο σημερινό πλαίσιο;
Η αμφισημία του Golem έγκειται στο ότι μπορεί να βοηθήσει την κοινότητα όσο και να την καταστρέψει. Στην παράσταση εμπνέομαι από τον Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ, ο οποίος παρουσίασε το Golem ως σωτήρα, ένα μέσο καταπολέμησης του αντισημιτισμού και του ρατσισμού. Γι’ αυτό ασχολούμαστε, μεταξύ άλλων, με κατηγορίες για συκοφαντία αίματος. Αλλά η παράσταση βασίζεται και σε άλλες πηγές, όπως τα διηγήματα του Λάμεντ Σαπίρο και ένα κείμενο του Τζόζεφ Ροθ. Ετσι προτείνεται μια πιο καθολική διάσταση σε αυτόν τον θρύλο.
Είναι αυτός ο λόγος που το «Golem» παρουσιάζεται σε εννέα γλώσσες; Γίντις, λαντίνο, γερμανικά, γαλλικά, ισπανικά, εβραϊκά, αραβικά, αγγλικά και ρωσικά.
Ακριβώς. Είναι ένας τρόπος να επιβληθεί αυτός ο μύθος σε σύγχρονα ερωτήματα σχετικά με τη σχέση μεταξύ δημιουργίας και καταστροφής, μεταξύ προόδου και καταστροφής, και να δημιουργηθεί μια παραβολή για τη μοίρα των μειονοτήτων. Και αυτός είναι επίσης ο λόγος που επέλεξα ηθοποιούς και μουσικούς με διαφορετικές γλώσσες, καταγωγές και παραδόσεις για να ερμηνεύσουν αυτή την ιστορία. Υπό αυτή την έννοια, το Γκόλεμ είναι ένα είδος παραβολής. Ετσι σκέφτηκα ότι ήταν ένας τρόπος να μιλήσουμε για τον σύγχρονο κόσμο μας μέσα από μια παραβολή, μια μεταφορά.
Επομένως, με αυτόν τον τρόπο ποια ερωτήματα θεωρείτε ότι αφήνετε ανοιχτά για το κοινό;
Ποιο είναι το νόημα της ιστορίας του Golem, πέρα από αυτό των εβραϊκών κοινοτήτων όπως την αφηγούνται ο Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ, ο Γκούσταβ Μάιρινκ και τα καμπαλιστικά κείμενα; Ποιο είναι το σύγχρονο νόημά της; Είμαστε αυτό που είμαστε. Με διαφορετικές ταυτότητες, διαφορετικές ιστορίες, διαφορετικές καταβολές.
Και ίσως αυτή είναι η νίκη μας επί των Golem, επί της τεχνητής νοημοσύνης, επί της τεχνολογικής δύναμης. Και για να συνεχίσει η ανθρωπότητα, πρέπει να αποδεχτούμε αυτό το πλήθος των υπάρξεων δίπλα-δίπλα. Χωρίς να σκοτώνουμε ο ένας τον άλλον. Απλώς χτίζοντας γέφυρες και μερικές φορές και σύνορα για να συνεργαστούμε. Γιατί για εμάς, όπως και για τον Νταρουίς, τον Πούσκιν ή τη Σιμπόρσκα, η λογοτεχνία, το θέατρο ή η τέχνη είναι ένας τόπος αντίστασης.
Το Golem λειτουργεί μέσω της ιδέας της «αλήθειας» και μόλις η αλήθεια εξαφανιστεί, όλα καταρρέουν. Δεδομένης της αύξησης της παραπληροφόρησης, των «ψεύτικων ειδήσεων» και του αγώνα για τον έλεγχο των δημόσιων αφηγήσεων, πόσο κοντά πιστεύετε ότι μπορεί να βρίσκεται ο κόσμος μας – ιδιαίτερα οι δυτικές κοινωνίες – σε μια τέτοια κατάρρευση;
Υπάρχει επίσης η λέξη «εμέτ», που σημαίνει «αλήθεια», η οποία γλιστράει στο στόμα του Golem. Ετσι, το Golem είναι μια ιδέα που κατά κάποιον τρόπο ζωντανεύει. Μια ιδέα που μπορεί να αμφισβητηθεί επ’ αόριστον.
Ο ουσιαστικός ρόλος του καλλιτεχνικού έργου από την αυγή του χρόνου είναι να αποτελεί ένα είδος θεραπευτή, αν και με πολύ ιδιόμορφες μεθόδους. Στις κοινωνίες που υπέφεραν, ο ρόλος των καλλιτεχνών, οι οποίοι κάποτε δεν ονομάζονταν έτσι, ήταν να βρίσκουν τρόπους κατανόησης, συμπεριφοράς και συνένωσης. Αυτό ισχύει για τις παγανιστικές και μονοθεϊστικές κοινωνίες, αν και οι διαδικασίες ποικίλλουν σημαντικά. Σήμερα, θα χρησιμοποιούσαμε τον όρο «αστική δράση».
Πώς αντιλαμβάνεστε τη σύγκρουση μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων στην πατρίδα σας; Πιστεύετε ακόμη ότι η συμφιλίωση είναι εφικτή και, αν ναι, ποιες προϋποθέσεις θα ήταν απαραίτητες για να συμβεί;
Ζούμε μια πολύ θλιβερή στιγμή – βαρβαρότητα, ανθρώπινο πόνο. Αλλά η ιστορία δεν είναι προκαθορισμένη. Μερικές φορές οι συγκρούσεις ανοίγουν επίσης δρόμους προς λύσεις. Οι Ευρωπαίοι, που έχουν κάνει τόσα πολλά για τον πολιτισμό, έπρεπε να καταστρέψουν την ίδια τους την ήπειρο και να σκοτώσουν εκατομμύρια για να καταλάβουν ότι η διαφωνία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι σκοτώνουμε ο ένας τον άλλον.
Εχουν υπάρξει καλές και κακές στιγμές, καλύτερες και χειρότερες. Βρισκόμαστε στο αποκορύφωμα της βίας, της καταστροφής και του μίσους. Σε αυτό το πλαίσιο, το μόνο που μπορεί να κάνει η τέχνη είναι κοινωνικό έργο: να μας υπενθυμίσει ότι ο διάλογος είναι εφικτός και απαραίτητος, ακόμα και όταν απουσιάζει εντελώς από την πραγματική ζωή. Κάποτε πήρα συνέντευξη από τον δήμαρχο της Ναμπλούς, ο οποίος είχε πέσει θύμα μιας ακροδεξιάς ισραηλινής επίθεσης.
Εχασε τα πόδια του. Τον ρώτησα αν ήταν αισιόδοξος ή απαισιόδοξος. Είπε: «Αμος, το να είσαι απαισιόδοξος είναι μια πολυτέλεια που δεν μπορούμε να αντέξουμε οικονομικά». Αυτή είναι και η απάντησή μου. Οι Ισραηλινοί και οι Παλαιστίνιοι πρέπει να βρουν έναν τρόπο να ζήσουν μαζί χωρίς βία.