Η παγκόσμια μάχη για την προστασία των παιδιών στο ψηφιακό περιβάλλον
Για χρόνια, οι γίγαντες των κοινωνικών μέσων αρνούνταν ότι οι πλατφόρμες τους επιβαρύνουν την ψυχική υγεία των νεαρών ατόμων. Σήμερα, ωστόσο, καλούνται να υπερασπιστούν τη στάση τους ενώπιον ενόρκων, όπως στην υπόθεση που εκδικάζεται στο Λος Αντζελες και ήδη χαρακτηρίζεται από ορισμένους ως «δίκη του καπνού» για τη βιομηχανία της τεχνολογίας. Η συγκεκριμένη υπόθεση εντάσσεται σε ένα ευρύτερο κύμα περίπου 1.500 παρόμοιων αγωγών. Μια αρνητική ετυμηγορία θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποζημιώσεις δισεκατομμυρίων και σε ουσιαστικές αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας των πλατφορμών.
Η νομική αυτή αντιπαράθεση εξελίσσεται παράλληλα με ένα κύμα ρυθμιστικών παρεμβάσεων διεθνώς. Η Αυστραλία προχώρησε στην απαγόρευση δημιουργίας λογαριασμών κοινωνικών μέσων για άτομα κάτω των 16 ετών – μέτρο που τέθηκε σε ισχύ τον Δεκέμβριο. Λίγους μήνες αργότερα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε την υιοθέτηση παρόμοιας προσέγγισης, ενώ η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, δήλωσε ότι εξετάζει το αυστραλιανό μοντέλο και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει «αλγόριθμους που εκμεταλλεύονται τις ευπάθειες των παιδιών», αφήνοντας τους γονείς να αισθάνονται ανίσχυροι απέναντι στο «τσουνάμι της μεγάλης τεχνολογίας που πλημμυρίζει τα σπίτια τους».
Η υιοθέτηση αντίστοιχων περιορισμών δεν είναι ομοιόμορφη. Η Νότια Κορέα επέλεξε να μην απαγορεύσει τη χρήση κοινωνικών μέσων από ανηλίκους, αλλά ανακοίνωσε ότι από τον Μάρτιο του 2026 θα απαγορεύσει τη χρήση κινητών τηλεφώνων και άλλων συσκευών στις σχολικές αίθουσες. Παρόμοιες πρωτοβουλίες με την Αυστραλία έχουν ανακοινώσει η Νέα Ζηλανδία και η Μαλαισία, ενώ το Πακιστάν και η Ινδία δίνουν έμφαση στην επαλήθευση ηλικίας και στη γονική συναίνεση.
Στην Ευρώπη, το τοπίο παραμένει κατακερματισμένο. Η Γαλλία εξετάζει την απαγόρευση πρόσβασης για παιδιά κάτω των 15 ετών, καθώς και νυχτερινό περιορισμό (10 μ.μ. – 8 π.μ.) για εφήβους 15-18 ετών. Στη Γερμανία, παιδιά 13-16 ετών μπορούν να έχουν πρόσβαση μόνο με γονική συγκατάθεση, χωρίς όμως συστηματικούς ελέγχους. Η Ισπανία ανακοίνωσε απαγόρευση για παιδιά κάτω των 16 ετών, καλώντας τις πλατφόρμες να εφαρμόσουν συστήματα επαλήθευσης ηλικίας. Η Νορβηγία γνωστοποίησε τον Ιούλιο του 2025 σχέδια περιορισμού για άτομα κάτω των 15 ετών, ενώ τον Νοέμβριο του 2025 η Δανία ανακοίνωσε αντίστοιχη απαγόρευση, με δυνατότητα όμως γονικής εξαίρεσης για παιδιά 13 και 14 ετών. Η Ελλάδα προτίθεται επίσης να θεσπίσει απαγόρευση για ανηλίκους κάτω των 15 ετών, ενώ παρόμοια κατεύθυνση φαίνεται να εξετάζει και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Στην Αυστραλία, η εφαρμογή του μέτρου οδήγησε στην απενεργοποίηση ή διαγραφή σχεδόν πέντε εκατομμυρίων λογαριασμών εφήβων. Δύο μήνες μετά την έναρξη ισχύος της απαγόρευσης, ωστόσο, αναζωπυρώθηκε η συζήτηση για την αποτελεσματικότητα ενός τόσο δραστικού μέτρου στην προστασία των παιδιών στο Διαδίκτυο.
Πολλοί υποστηρίζουν ότι η μετατόπιση της ευθύνης στα παιδιά συνιστά εσφαλμένη στόχευση. Αλλοι επισημαίνουν πως η συζήτηση για μια «καλύτερη ψηφιακή ζωή» δεν μπορεί να αφορά μόνο τους ανηλίκους, όσο οι ενήλικοι παραμένουν εξίσου εξαρτημένοι. Ειδικοί προειδοποιούν ότι μια απαγόρευση χωρίς συνοδευτικές πολιτισμικές και παιδαγωγικές παρεμβάσεις κινδυνεύει να λειτουργήσει ανάστροφα. Σε πολλές χώρες διατυπώνεται πλέον η άποψη ότι η κρατική παρέμβαση είναι αναγκαία, καθώς πρόκειται για πρόβλημα που υπερβαίνει τις δυνατότητες των γονέων.
Τον Φεβρουάριο του 2026, η OpenAI ανακοίνωσε την έναρξη λειτουργίας συστημάτων πρόβλεψης ηλικίας στο ChatGPT. Η τεχνολογία στοχεύει στον εντοπισμό χρηστών κάτω των 18 ετών, ώστε να εφαρμόζονται αυτόματα μέτρα προστασίας, σε εναρμόνιση με τις εθνικές νομοθεσίες των κρατών-μελών της ΕΕ.
Το μοντέλο βασίζεται σε συνδυασμό συμπεριφορικών και τεχνικών σημάτων, όπως η διάρκεια ύπαρξης του λογαριασμού, οι συνήθεις ώρες χρήσης, τα μοτίβα δραστηριότητας και η δηλωθείσα ηλικία. Οι λογαριασμοί που εντοπίζονται ως ανήλικοι θα έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε ευαίσθητο περιεχόμενο. Σε περιπτώσεις εσφαλμένης ταυτοποίησης, οι χρήστες θα μπορούν να αποκαταστήσουν την πλήρη πρόσβαση μέσω επαλήθευσης ταυτότητας με selfie. Οπως ανέφερε η εταιρεία σε σχετική ανάρτηση, «όταν δεν είμαστε βέβαιοι για την ηλικία κάποιου, προτιμούμε μια ασφαλέστερη εμπειρία».
Η τεχνολογία αυτή εντάσσεται σε ευρύτερη στρατηγική που ξεκίνησε το φθινόπωρο του 2025:
- Σεπτέμβριος 2025: Εισαγωγή γονικών ελέγχων για το ChatGPT και το Sora, με δυνατότητα σύνδεσης λογαριασμών, ορισμού «ωρών ησυχίας», απενεργοποίησης μνήμης και εξαίρεσης δεδομένων από την εκπαίδευση μοντέλων.
- Ιανουάριος 2026: Συνεργασία με τον οργανισμό Common Sense Media για την προώθηση τεχνολογιών διασφάλισης ηλικίας.
Οι πρωτοβουλίες αυτές ανακοινώθηκαν εν μέσω αντιδράσεων για τους πιθανούς κινδύνους των chatbot σε ανηλίκους. Η OpenAI αντιμετωπίζει αγωγές που υποστηρίζουν ότι το ChatGPT μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική χειραγώγηση. Παράλληλα, η Google και η Character.AI προχώρησαν σε συμβιβασμό σε υπόθεση με παρόμοιες κατηγορίες. Ωστόσο, η τεχνητή νοημοσύνη παραμένει ατελής και επιρρεπής σε σφάλματα ταυτοποίησης.
Πέρα από τις απαγορεύσεις
Κάθε νέα τεχνολογία μεταβάλλει την κοινωνική συμπεριφορά. Ωστόσο, τα έξυπνα κινητά και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν επιφέρει μια ποιοτική τομή, μετασχηματίζοντας την παιδική ηλικία και την εφηβεία. Πλήθος μελετών συνδέει την εντατική χρήση με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης, διαδικτυακού εκφοβισμού και σεξουαλικής εκβίασης, ενώ η ελλιπής επαλήθευση ηλικίας επιτρέπει σε ανηλίκους να παρακάμπτουν τους περιορισμούς.
Το «αυστραλιανό πείραμα» θέτει κρίσιμα ερωτήματα: Θα βελτιωθεί πράγματι η ψυχική υγεία των παιδιών; Θα ενισχυθεί η κοινωνικοποίηση εκτός οθόνης; Ή θα μετακινηθεί η δραστηριότητα σε λιγότερο ελεγχόμενες ψηφιακές ζώνες; Ακόμη και αν παρατηρηθούν αλλαγές, θα είναι δύσκολο να αποδοθούν αποκλειστικά στη νομοθεσία.
Η απομάκρυνση των παιδιών από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν συνιστά από μόνη της ολοκληρωμένη λύση. Οι νέοι χρειάζονται ψηφιακή παιδεία, κριτική σκέψη και ουσιαστική υποστήριξη ώστε να κινούνται με ασφάλεια και αυτονομία στο ψηφιακό περιβάλλον. Η υπεύθυνη χρήση δεν έρχεται αυτόματα με την ηλικία· καλλιεργείται μέσω εκπαίδευσης, διαλόγου και συμμετοχής.
Μια απόλυτη απαγόρευση ενδέχεται να οδηγήσει σε αντίδραση ή κρυφή χρήση. Αντίθετα, μια πολυεπίπεδη στρατηγική – που θα συνδυάζει ρυθμιστικές παρεμβάσεις, λογοδοσία των εταιρειών, ενίσχυση της γονικής στήριξης και συστηματική εκπαίδευση στην ψηφιακή κουλτούρα – ίσως αποτελέσει πιο βιώσιμη απάντηση σε ένα πρόβλημα που δύσκολα θα εξαφανιστεί.
Μπορεί να συμβάλει η τεχνητή νοημοσύνη; Παρότι εργαλεία όπως τα συστήματα πρόβλεψης ηλικίας συνιστούν βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αν μπορούν να λειτουργήσουν με επάρκεια και δικαιοσύνη. Μπορούν οι κίνδυνοι να ελεγχθούν αποτελεσματικά, επιτρέποντας στους νέους να αξιοποιούν τα οφέλη της τεχνολογίας; Και ποια είναι, τελικά, η ευθύνη των εταιρειών στην προστασία των χρηστών τους;
3+1 πρακτικές συμβουλές για γονείς και εκπαιδευτικούς:
Αντί για την πλήρη αποκοπή, η έμφαση πρέπει να δοθεί στην οικοδόμηση μιας υγιούς σχέσης με την τεχνολογία:
1. Ανοιχτός διάλογος: Συζητήστε με τα παιδιά τι βλέπουν στις οθόνες τους. Εξουδετερώστε τη δύναμη των τοξικών αναρτήσεων φέρνοντάς τες στο προσκήνιο της οικογενειακής συζήτησης.
2. Οριοθέτηση χώρου και χρόνου: Συμφωνήστε σε «ελεύθερες ζώνες» από οθόνες (π.χ. στο τραπέζι ή στο κρεβάτι πριν τον ύπνο).
3. Παιχνίδια επαλήθευσης: Χρησιμοποιήστε εφαρμογές για να μάθετε στα παιδιά πώς να εντοπίζουν τα fake news και τις απάτες.
4. Ενίσχυση αυτοεκτίμησης: Βοηθήστε τους νέους να αναπτύξουν δραστηριότητες στον πραγματικό κόσμο (αθλητισμό, μουσική), ώστε η ψηφιακή τους εικόνα να μην είναι η μοναδική πηγή της αυτοπεποίθησής τους.
Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών