Η διάσπαση της Δύσης

Αυτό που ονομάζουμε «Δύση» σε επίπεδο περιγραφής και διαπίστωσης δεν υπάρχει πια. Το ερώτημα όμως είναι ανοιχτό, εάν μπορεί κανείς ως άτομο και ως μέλος μιας συλλογικής κοινότητας να υπερασπίζεται τη «Δύση» ως κανονιστικό αίτημα, για να ερμηνεύσει την ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας.

Κατά τους δύο τελευταίους αιώνες (19ος και 20ός) αποκρυσταλλώθηκαν τα δομικά και λειτουργικά στοιχεία της «Δύσης» ως παγκόσμιας πολιτικής συνείδησης και αυτοσυνείδησης της ανθρωπότητας. Δύο μείζονα συμβάντα ήταν αυτά που γέννησαν την ιδέα της «Δύσης».

Το ένα ήταν η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των αποικιών της Αμερικής μέχρι τότε (1776), απέναντι στην ευρωπαϊκή μητρόπολη. Και το άλλο ήταν η Γαλλική Επανάσταση (1789) στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Σ’ αυτά τα ιστορικά συμβάντα όμως θα προσθέσουμε τη συμβολή του γερμανικού πνεύματος ως δημιουργικού παράγοντα που «κατασκεύασε» τις συνθήκες ζωής του νεωτερικού ανθρώπου.

Η «Δύση» είναι ένα σύστημα αξιών (θεωρητικών και πολιτικών), το οποίο περιλαμβάνει τα άυλα πανανθρώπινα κοινά αγαθά της ελευθερίας, της ισότητας, της δικαιοσύνης, της υπεράσπισης της ζωής και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου. Αυτό το πολιτικό και υπαρκτικό μοντέλο της Δύσης το χρειαζόμαστε ως ανθρώπινη κοινωνία. Ο γερμανός συνάδελφός μου Andreas Urs Sommer στο βιβλίο του «Αξίες.

Γιατί τις χρειαζόμαστε ενώ δεν υπάρχουν» (Werte: Warum man sie braucht, obwohl es sie nicht gibt) απαντά στους προβληματισμούς μας ως εξής: το αξιακό σύστημα του δυτικού πνεύματος λειτουργεί ωφελιμιστικά για τις ανθρώπινες κοινωνίες. Χρησιμοποιεί την ορολογία «nützliche Fuktion» (χρήσιμη ή ωφέλιμη λειτουργία). Και εμείς προσθέτουμε τις εξής δύο παρατηρήσεις: Οι αξίες από τη φύση τους είναι κανονιστικοί οδοδείκτες για την ατομική και τη συλλογική ζωή του ανθρώπου. Και από την άλλη η πρακτική εφαρμογή τους είναι υπόθεση της εκάστοτε πολιτικής βούλησης. Με άλλα λόγια, ποιος τύπος ελευθερίας ισχύει σε μία κοινωνία εξαρτάται από τη θετική διαμεσολάβηση ανάμεσα στην ιδέα της ελευθερίας και στις πολιτικές πρακτικές εφαρμογής της.

Η δεύτερη προεδρική θητεία του αμερικανού προέδρου Donald Trump διαμόρφωσε τις πραγματολογικές συνθήκες που οδηγούν στη διάσπαση της Δύσης ως καθολικού, οικουμενικού αξιακού συστήματος. Το ενιαίο και οικουμενικό αξιακό σύστημα του δυτικού πνεύματος δέχεται συνεχείς και ανερμάτιστες επιθέσεις από τη νέα προεδρική εξουσία. Οι ευρωπαίοι ηγέτες αμύνονται στο πολιτικό μέτωπο. Η επιστήμη και η διανόηση, στο πνευματικό επίπεδο. Αλλά η πορεία της ανθρωπότητας έχει εγκλωβιστεί σε μια πραγματολογική συνθήκη η οποία έχει ένα όνομα: «διάσπαση της Δύσης». Η Αμερική ακολουθεί τον δικό της δρόμο του αυταρχισμού και της απολυταρχίας και η Ευρώπη καλείται να υπερασπιστεί το αξιακό σύστημα του δυτικού πνεύματος και κατά συνέπεια τις δημοκρατικές πολιτικές μορφές ζωής.

Ο Θεόδωρος Γεωργίου είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας