Μνήμη, αρχεία και ΚΚΕ
Καταλαβαίνω τη συγκίνηση από την ανακάλυψη φωτογραφιών όσων οι γερμανικές δυνάμεις Κατοχής, την Πρωτομαγιά του 1944, οδήγησαν στο εκτελεστικό απόσπασμα, στην Καισαριανή. Είναι μια συγκίνηση γενική: ένα τεκμήριο μιας πράξης που έχει καταχωριστεί στην κοινή συνείδηση ως ηρωική φανερώνεται ξαφνικά μπροστά μας, στον υπολογιστή ή στο κινητό μας. Εκεί όπου υπήρχαν οι μαρτυρίες και οι αναφορές, τώρα ξεπροβάλλουν και τα πρόσωπα, η διαδρομή τους, οι εκφράσεις τους, οι χειρονομίες τους όταν έχουν ήδη στηθεί στον τοίχο.
Οπως θα ανέμενε κανείς, η δημοσίευση, η αναπαραγωγή και η διάδοση των φωτογραφιών στο Διαδίκτυο συνέβαλε στην επαναδιατύπωση των κομματικών αφηγημάτων – του τρόπου, δηλαδή, με τον οποίο τοποθετούν τον εαυτό τους και τις βλέψεις τους στην αντίσταση κατά του κατακτητή διάφορες συλλογικότητες στο όνομα της ιδεολογίας. Το ΚΚΕ ενδιαφέρθηκε περισσότερο να σημειώσει την κομμουνιστική ταυτότητα των εκτελεσθέντων, κάποιοι σημείωσαν ότι ανάμεσά τους υπήρξαν και αρχειομαρξιστές για τους οποίους το ΚΚΕ έτρεφε μίσος, διάφοροι ακροδεξιοί σχετικοποίησαν τη θυσία – γενικώς, η θυσία αυτών των ανθρώπων αναζωπύρωσε τα εμφυλιακά πάθη. Στη συζήτηση έλαβαν μέρος και άλλα κομμουνιστογενή κόμματα της Αριστεράς, επειδή δεν θα μπορούσαν να αφήσουν στο ΚΚΕ το μονοπώλιο της μυθοποίησης της (όντως ηρωικής) θυσίας των εκτελεσθέντων.
Το ΚΚΕ, μάλιστα, ζητά από το κράτος να αποκτήσει τα τυπώματα που έχουν δημοπρατηθεί, προκειμένου «να αποδοθούν εκεί [ό]που ανήκουν, στο μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του Δήμου Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου και στο ΚΚΕ, για να είναι προσιτά στον λαό και τη νεολαία ως πηγή ιστορικής γνώσης και έμπνευσης για το σήμερα και το αύριο». Στην ουσία, το ΚΚΕ ζητά από το κράτος να πληρώσει για την κατοχή των ιστορικών ντοκουμέντων και στη συνέχεια ουσιαστικά να του τα εκχωρήσει, για να δίνουν αυτό και οι φορείς που ελέγχει το νόημα στα τεκμήρια του ιστορικού συμβάντος.
Κατανοώ την απαίτηση του ΚΚΕ αλλά, επί της ουσίας, είναι ανακόλουθη με όσα το ίδιο το ΚΚΕ κάνει για την ιστορική μνήμη. Οπως έγραψε χθες και ο νομικός Θανάσης Η. Καραγιάννης, το ΚΚΕ, που ζητάει από το κράτος να κάνει «προσιτά στον λαό» τα ντοκουμέντα της Καισαριανής, εξακολουθεί να έχει επτασφράγιστα τα δικά του ιστορικά ντοκουμέντα για το κόμμα και τη συμμετοχή του στη διαμόρφωση της νεοελληνικής ιστορίας. Σε αυτά δεν έχει πρόσβαση κανένας, ούτε ο λαός ούτε καν οι επαγγελματίες ιστορικοί (booksjournal.gr).
Το ΚΚΕ, που απολαμβάνει διάφορες εξαιρέσεις από τους κανόνες, αρνείται να συμμορφωθεί στις διατάξεις του νόμου 4610/2019 για τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και διαχείρισης ιδιωτικών αρχείων. Σύμφωνα με τον νόμο αυτό, οι κάτοχοι ιστορικών αρχείων που δεν ανήκουν στο κράτος οφείλουν να δίνουν συνοπτικό ευρετήριο του υλικού που διαθέτουν στα Γενικά Αρχεία, να τα τηρούν σε καλή κατάσταση (κάτι που δεν μπορούν να εγγυηθούν, με δεδομένο το προηγούμενο της καταστροφής μέρους τους στις πλημμύρες του 1994) και να εξασφαλίζουν την απρόσκοπτη πρόσβαση του κοινού σε αυτά, κάτι που ρητά δεν συμβαίνει.
Κατανοώ την επιλογή του ΚΚΕ να έχει κλειστό το αρχείο του. Το κόμμα παραμένει κάτοχος της ερμηνείας του ιστορικού ρόλου του, προστατεύοντας τη μία και μοναδική αλήθεια που επιτρέπει από τη φιλέρευνη ματιά των ιστορικών και από τη χρήση των ντοκουμέντων χωρίς το κομματικό ιδεολογικό φίλτρο. Νομίζω, όμως, ότι έπρεπε να διαμαρτύρονται γι’ αυτό, εντόνως μάλιστα, πρωτίστως οι ιστορικοί. Και να ασκεί τα δικαιώματά του το κράτος.
Ω, τι ωραία ρέκβιεμ!
Ανακοινώθηκε προχθές το κλείσιμο ενός πολύ ωραίου και ξεχωριστού βιβλιοπωλείου, του Λεξικοπωλείου, που λειτουργούσε επί 14 χρόνια στο Παγκράτι. Κι όπως συμβαίνει συνήθως σε τέτοιες περιπτώσεις, στο Διαδίκτυο κυριάρχησε ένα γοερό κλάμα, ασφαλώς ευαίσθητων ψυχών, που λυπούνται επειδή λιγοστεύουν οι χώροι της πνευματικότητας.
Πριν από μερικές εβδομάδες είχε κλείσει ακόμα ένα βιβλιοπωλείο της Αθήνας, με μεγαλύτερη ιστορία από του Λεξικοπωλείου, αλλά δεν ασχολήθηκε κανείς. Ο λόγος για το ιστορικό βιβλιοπωλείο Γρηγόρη, στη Σόλωνος. Ιδιαίτερα χρήσιμο σε όσους ασχολούνταν σοβαρά με την αρχαιογνωσία και τις φιλολογικές σπουδές – αλλά εγώ το θυμάμαι επειδή, εκεί, αγόρασα τα τέσσερα βιβλία του «Αλεξανδρινού Κουαρτέτου» του Λόρενς Ντάρελ, στη μετάφραση του Αιμίλιου Χουρμούζιου. Το βιβλιοπωλείο έκλεισε επειδή η ιδιοκτήτριά του βγήκε στη σύνταξη και δεν το έκλαψε κανείς επειδή δεν ήταν μοδάτο. Ηταν όμως μια σταθερά για όσους αναζητούν τη γνώση και το βάθος που βρίσκεται στα βιβλία, και σήμερα αλλά και παλιότερα που το βιβλίο δεν ήταν τόσο πολύ καταναλωτικό προϊόν. Κατά τα άλλα, και τα βιβλιοπωλεία κλείνουν – όπως ανοίγουν. Στο εμπόριο συμβαίνουν αυτά. Το κλάμα και τα ρέκβιεμ εκτονώνουν, αλλά αν θέλετε υγιείς επιχειρήσεις, αφού σας ενδιαφέρει η πνευματικότητα πηγαίνετε να τις βοηθήσετε, αγοράζετε βιβλία.