Η δύναμη της εικόνας
Οι φωτογραφίες ως οπτικό και ιστορικό τεκμήριο συμπληρώνουν την ιστορική αφήγηση και ανοίγουν δρόμους κάθε φορά σε νέες ερμηνείες. Αυτό είναι ένας γενικός κανόνας που αφορά την επιστήμη της Ιστορίας – τη μαμή των επιστημών κατά Μαρξ – και βέβαια τους σχολαστικούς ερευνητές που οφείλουν να είναι διαρκώς αναθεωρητές σε όσα κομίζονται ως πληροφορίες ή νέα δεδομένα.
Από κει και πέρα υπάρχει και η λειτουργία της φωτογραφίας στο συλλογικό θυμικό. Το τελευταίο δεν είναι κάτι αμελητέο, αφού και μακροχρόνια και βαθιά επίδραση μπορεί να έχει και να συμβάλει ακόμα και σε επιδράσεις πολιτικές.
Ξεκινάμε σήμερα το σημείωμά μας από αυτονόητες θέσεις, μα μάλλον αναγκαίες ως προς τη συζήτηση που έχει ανοίξει η αποκάλυψη ενός ανέκδοτου φωτογραφικού υλικού από την εκτέλεση 200 ελλήνων κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944 από τις δυνάμεις κατοχής. Το υλικό, ως γνωστόν, διακινήθηκε ψηφιακά ως υλικό δημοπράτησης.
Ως πρώτο θέμα που οφείλουμε προσεκτικά να αναδείξουμε είναι η τεκμηρίωση όντως του υλικού. Η εφημερίδα αυτή από την πρώτη μέρα ήταν εξόχως και σωστά προσεκτική και μόνο κατά προσέγγιση κινήθηκε και κινείται στο όλο θέμα και με το παρουσιαζόμενο υλικό. Ως δεύτερο θέμα – σε συνάρτηση με το προηγούμενο – θα λέγαμε πως θα προκρίναμε την ανάδειξη και διάσωση του υλικού – αν αυτό αποδειχθεί γνήσιο – και βέβαια τις κινήσεις που θα το καθιστούν εθνικά συλλογικό και δημόσιο.
Σοβαροί ιστορικοί από την πρώτη μέρα αυτό ανέδειξαν (Καβαλλιεράκης, Χανδρινός, Χαραλαμπίδης, κ.λπ.). Γιατί όμως προκάλεσε τόσο ενδιαφέρον μια ενότητα λιγοστών φωτογραφιών που φέρονται να καταγράφουν ένα γεγονός που εξελίχθηκε τραγικά πριν από 82 έτη; Κατ’ αρχάς είναι η οικογενειακή εμπλοκή. Μακρινοί απόγονοι και συγγενείς των εκτελεσμένων ζουν. Είναι οι πρώτοι που έστω και πρόχειρα, έστω και οπτικά, έχουν σπεύσει να αναγνωρίσουν τους δικούς τους.
Διαδικασία δύσκολη, αντιφατική, γεμάτη αναιρέσεις αλλά και συγκινητική για προφανή λόγο. Κατά δεύτερον το ίδιο το γεγονός οπτικοποίησε κάτι που δεν είχαμε οπτική του εκδοχή. Μόνο μαρτυρίες και ντοκουμέντα. Να θυμίσουμε πως και η αρχική τεκμηρίωση των 200 ονομάτων δεν ήταν εύκολη και κράτησε δεκαετίες.
Η πεζογράφος Μέλπω Αξιώτη σε δικό της πόνημα («Πρωτομαγιές 1886-1945») είχε ταυτοποιημένα μόνο 122 ονόματα, ενώ ύστερα από πολλές προσπάθειες, ανάμεσά τους και έρευνα πολυετή του Ερυθρού Σταυρού, ο Αντώνης Φλούντζης, γιατρός στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου, συγκρότησε έναν διορθωμένο κατάλογο στο βιβλίο του «Χαϊδάρι – Κάστρο και βωμός της Εθνικής Αντίστασης» (1986). Σήμερα μένει να μάθουμε το σόι υλικό είναι αυτό. Αν συνδέεται και με άλλο. Να πούμε πως είναι θετικό ότι το υπουργείο Πολιτισμού κινήθηκε. Και να θυμίσουμε πως οι φωτογραφίες ως στοιχείο τεκμηρίωσης μετέβαλαν μέχρι και δικαστικές αποφάσεις. Το Ολοκαύτωμα των Εβραίων, το φρικιαστικότερο έγκλημα του 20ού αιώνα, τεκμηριώθηκε και από μαρτυρίες και από καταθέσεις και από οπτικό υλικό. Προσοχή: Δεν εννοούμε πως πριν από την οπτικοποίηση γεγονότων αυτά ήταν σε καθεστώς αμφιβολίας. Απλώς οι εικόνες πάντα έχουν τη δική τους δυναμική. Το βλέπουμε αυτές τις ημέρες.
Αυτός, Αυτή, Αυτό: Μεταβλητές
Ο,τι και να λέμε σήμερα, η ματιά της Ευρώπης προοπτικά θα είναι προς την ανατολή. Και εκεί συγκεντρώνονται οι δυναμικές οικονομικά και δημογραφικά οικονομίες. Και η Ευρώπη λόγω κεκτημένου και πείρας μπορεί να έχει γέφυρες και να πετύχει συμφωνίες. Σε αυτό το κάδρο ορθώς ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης πήγε στην Ινδία. Επενδύσεις, εξαγωγές, επιμέρους σχέσεις και την Ελλάδα ωφελούν και την οικονομία μας. Αφοβα και οι δυναμικές που μπορούν να αναπτυχθούν με την πολυπληθέστερη οικονομία του πλανήτη, ενισχύουν κάθε δική μας θέση. Συχνά το εμπόριο είναι η πιο καλή γεωπολιτική μεταβλητή.
#Hashtag: Θεσμικότητα
Τελικά πρέπει να γραφτεί ένα δοκίμιο περί του αυτονόητου ή περί της πολιτικής κοινοτοπίας. Μάλλον ένας στοχαζόμενος όπως ο Λευτέρης Κουσούλης θα πρέπει να το αναλάβει ή γενικά κάποιοι νέοι λημματογράφοι – κοινωνιολόγοι. Μία εκ των λέξεων που σίγουρα θα ενταχθεί σε αυτό – τουλάχιστον για τις μέρες που διανύουμε στα πολιτικά – είναι η θεσμικότητα. Θεσμικός – θεσμική – θεσμικότητα επαναλαμβάνονται από τους πολιτικούς σχεδόν αμήχανα απλώς για να πιστοποιήσουν τη δική τους προσήλωση υποτίθεται σε μία σοβαρή διάσταση της εμπράγματης πολιτικής. Το πολύ αντιφατικό είναι ότι βλέπουμε και διάφορους κυβερνώντες που έχουν καταπατήσει τα πάντα, την ίδια ώρα να ορκίζονται στη θεσμικότητα των δικών τους επιλογών.