Το ραδιόφωνο που οδήγησε στη γενοκτονία
Ρουάντα, 1994. Μια ραδιοφωνική εκπομπή υποδαυλίζει την πιο άγρια γενοκτονία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η κοινωνία γοητεύεται από την ιδέα του αφανισμού μιας μειονότητας, στο όνομα της ειρήνης και της ελευθερίας.
Ο ελβετός συγγραφέας και σκηνοθέτης Μίλο Ράου από αυτό το γεγονός ξεκίνησε την έρευνά του για την παράσταση «Hate Radio», εξετάζοντας τον ρόλο του σταθμού της Ρουάντας RTML (Radio – Télévision Libre des Mille Collines) στη γενοκτονία των Τούτσι και στον αφανισμό των μετριοπαθών Χούτου. Το «Hate Radio» ανέβηκε στο Φεστιβάλ της Αβινιόν το 2011, πέρασε από την Αθήνα το 2015 και αυτό το διάστημα παρουσιάζεται στις ΗΠΑ, στη Νέα Υόρκη, στη σκηνή του St Ann’s Warehouse.
Ο Ράου αντλεί στοιχεία από αρχειακό υλικό για να αναπαραστήσει μια ραδιοφωνική εκπομπή του 1994 από τον σταθμό RTLM, τον οποίο οι σκληροπυρηνικοί Χούτου χρησιμοποιούσαν για να κατευθύνουν επιθέσεις εναντίον της μειονότητας των Τούτσι στη διάρκεια της γενοκτονίας που συντελέστηκε σε 100 ημέρες. Οι θεατές ακούνε τους παρουσιαστές – προγόνους σημερινών τύπων influencers που ανεβάζουν podcasts, όπως ο χυδαιολόγος χίπστερ και η παραδοσιακή σύζυγος – να εκτοξεύουν ρατσιστική προπαγάνδα. «Αυτοί οι άνθρωποι είναι μηδενιστές», ισχυρίζεται παρουσιαστής καθώς προτρέπει το ακροατήριό του να προχωρήσει σε μακελειό.
Οταν συνέβησαν τα γεγονότα της Ρουάντας το 1994, ο Μίλο Ράου ήταν ένας δεκαεπτάχρονος που ζούσε στην Ελβετία, σε μια χώρα που πάντα πίστευε ότι είχε μια συγγένεια με τη Ρουάντα. «Λόγω του ορεινού της τοπίου η Ρουάντα ονομαζόταν Ελβετία της Αφρικής», είπε ο Ράου στους «New York Times» με αφορμή τις παραστάσεις του «Hate Radio». Και θυμόταν ότι αρκετοί από τον αρσενικό πληθυσμό της Ρουάντας φορούσαν τα ίδια τισέρτ με εκείνον και άκουγαν, όπως και ο νεαρός Ράου, τον MC Hammer. «Εδειχνα ενδιαφέρον για το Αουσβιτς και το Ολοκαύτωμα», συμπληρώνει ο ακτιβιστής δημιουργός, «αλλά αυτή ήταν η πρώτη γενοκτονία που συνέβη με τους ήχους της μουσικής που άκουγα τότε», εξηγεί και συμπληρώνει ότι η χρήση της ποπ μουσικής από το RTLM, που έλκυε το νεανικό ακροατήριο με τρόπο που δεν μπορούσε να το επιτύχει το πιο συντηρητικό κρατικό ραδιόφωνο, έγινε μέρος της δύναμής του.
Θέατρο του πραγματικού
Με το «Hate Radio» ο Ράου συστήθηκε ως ο εισηγητής του θεάτρου της «επανάδρασης», συνθέτοντας ένα έργο βασισμένο σε αρχειακό υλικό, αυτόπτες μάρτυρες, ερευνητικά ρεπορτάζ. Η παράστασή του αναδεικνύει τον κυνισμό και τους χειρισμούς των δημοσιογράφων του σταθμού, δημιουργών ενός τερατώδους εργαστηρίου επιδέξιας ρατσιστικής προπαγάνδας που προετοίμαζε επί μήνες τη γενοκτονία με τη μορφή διαφημιστικής καμπάνιας. Επαγγελματίες ηθοποιοί, που έζησαν τα γεγονότα, μιλούν στα μικρόφωνα και υποδύονται τους παρουσιαστές της εκπομπής. Οι θεατές βάζουν τα ακουστικά και μπαίνουν στη θέση των ακροατών. Ετσι ξεκινά ένα θέατρο του πραγματικού.
«Η αλήθεια της μνήμης δεν είναι η ίδια με εκείνη της επιστημονικής τεκμηρίωσης», θα πει ο Ράου. «Το “Hate Radio” δεν είναι ο σταθμός RTML, αλλά μια αναπαράστασή του στον σημερινό κόσμο, είκοσι χρόνια αργότερα. Είναι η δική μου προσπάθεια, διαμορφωμένη από προσωπικές εμμονές, προτιμήσεις και μνήμες, να αποτυπώσω την ατμόσφαιρα εκείνων των φοβερών μηνών μέσα από το αρχειακό υλικό, αλλά και από προσωπικές μαρτυρίες ανθρώπων».