Δήμιοι

Η συγκίνηση που προκάλεσε η δημοσίευση των φωτογραφιών που φέρονται να απεικονίζουν τους 200 μελλοθάνατους της Καισαριανής είναι μεγάλη και δικαιολογημένη. Δεν πρόκειται απλώς, εφόσον βέβαια επιβεβαιωθεί η γνησιότητά του, για ένα σπάνιο ιστορικό ντοκουμέντο. Ο λόγος που μαγνητίζουν αυτές οι φωτογραφίες έχει να κάνει με την ακτινοβολία των προσώπων: οι άνθρωποι που οδηγούνται στο εκτελεστικό απόσπασμα σχεδόν προκαλούν με την υπερηφάνειά τους, την αξιοπρέπειά τους, την καθαρότητά τους. Ενας χαμογελά. Μερικοί σηκώνουν τη γροθιά. Δεν αδιαφορούν για την εκτέλεσή τους, κάτι τέτοιο δεν θα ήταν ανθρώπινο. Ομως περιφρονούν τους εκτελεστές τους.

Αυτή είναι η μία πλευρά, η πλευρά των ηρώων. Η ταυτοποίησή τους, και η υπενθύμιση της προσωπικής ιστορίας του καθενός, θα αποτελέσουν πολύτιμη συμβολή στην ιστορική μνήμη. Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά, εκείνη των δημίων. Αξίζει να σταθούμε σ’ αυτούς, όχι βέβαια για να αναδείξουμε κάποιο υποτιθέμενο DNA μιας αναλλοίωτης «γερμανικής φυλής», αλλά για να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε, όπως έκανε η Χάνα Αρεντ παρακολουθώντας τη δίκη του Αϊχμαν, τι κάνει έναν άνθρωπο αναίσθητο απέναντι στις μαζικές στυγνές δολοφονίες.

Ενα στοιχείο είναι κρίσιμο: οι 200 αντιστασιακοί που εκτελέστηκαν εκείνη την Πρωτομαγιά του 1944 δεν συνελήφθησαν για κάποιο έγκλημα, πραγματικό ή φανταστικό, δεν πέρασαν από κάποια δίκη, κανονική ή στημένη, δεν καταδικάστηκαν σε θάνατο με βάση κάποιο σκεπτικό, τεκμηριωμένο ή αυθαίρετο. Εκτελέστηκαν σε αντίποινα για μια φονική ενέδρα του ΕΛΑΣ λίγες ημέρες νωρίτερα στους Μολάους Λακωνίας. Ηταν αθώοι, και δεν το γνώριζαν μόνο οι ίδιοι, αλλά και όσοι στέκονταν απέναντί τους εκείνα τα τελευταία λεπτά, τράβηξαν τη σκανδάλη, μετέφεραν τα πτώματα για την ταφή τους. Ενιωσε άραγε κανείς από τους τελευταίους την παραμικρή ενοχή, βασανίστηκε έστω από την παραμικρή αμφιβολία;

Οι φωτογραφίες, διαβάζουμε, προέρχονται από το άλμπουμ ενός γερμανού αξιωματικού που στη διάρκεια της κατοχής υπηρέτησε στη Μαλακάσα και μετά στα Ισθμια. Ο άνθρωπος αυτός δεν θεωρούσε απλώς τα τυφλά αντίποινα μια δικαιολογημένη μέθοδο για να αποθαρρυνθούν οι αντάρτες ή να τρομάξουν όσοι τους γνώριζαν και να τους καταδώσουν. Ηθελε να έχει και τις φωτογραφίες των θυμάτων αυτών των αντιποίνων στο προσωπικό του άλμπουμ! Του άρεσε ίσως να τις περιεργάζεται το βράδυ για να χαλαρώνει, να τις δείχνει στη γυναίκα του, να ανταλλάσσει χυδαιότητες για τους εικονιζόμενους με τους συναδέλφους ή τους φίλους του.

Διαβάζουμε επίσης ότι λίγους μήνες μετά τις εκτελέσεις, και αφού είχε φύγει πια ο γερμανικός στρατός από την Ελλάδα, ο συγκεκριμένος αξιωματικός προήχθη, προφανώς σε αναγνώριση των ανδραγαθημάτων του. Δεν γνωρίζουμε τη μετέπειτα πορεία του. Εκανε άραγε παιδιά; Τους διηγιόταν τις εμπειρίες του από την Ελλάδα, μεταξύ των οποίων και τη θανάτωση κάποιων ανθρώπων που, για να παραφράσουμε τον Εγγονόπουλο, ήταν ωραίοι ως Ελληνες; Και τα παιδιά πώς αντιδρούσαν;