Κάποτε στη Σύρα
Η πολυσυζητημένη τηλεοπτική μεταφορά της «Μεγάλης Χίμαιρας» του Μ. Καραγάτση έφερε πάλι στις οθόνες μας την ιδιαίτερη πατρίδα μου, τη Σύρα, όπως τη λέμε οι ντόπιοι, εξού και ο τίτλος. Ενα νησί με εντελώς διαφορετική εξέλιξη από τη γραμμική πορεία ανάπτυξης που είχαν τα άλλα κυκλαδονήσια. Η «Νέα Υόρκη του Αιγαίου» από τα μέσα του 19ου αιώνα, από τα σημαντικότερα λιμάνια της Μεσογείου, με μεγάλες εργοστασιακές μονάδες, ναυπηγεία, μεγαλοαστική τάξη, ακμάζον εμπόριο, εξαιρετικά δείγματα αρχιτεκτονικής, το περίφημο θέατρο Απόλλων, όπου λέγεται ότι είχε εμφανιστεί η Σάρα Μπερνάρ (να παραδεχθώ όμως ότι οι Συριανοί είμαστε κάπως υπερβολικοί), έζησε κάμποσες δεκαετίες αναμασώντας τις παλιές της δόξες, αλλά έμεινε πίσω όταν άρχισε η τουριστική ανάπτυξη των Κυκλάδων. Μέχρι που τα τελευταία χρόνια ξαναβρήκε τη θέση της στον χάρτη των διακοπών, κυρίως ελλήνων τουριστών, και έγινε the place to be ακόμη και τους χειμερινούς μήνες.
Τι μου ήρθε όμως να γράψω για το νησί μέσα στο καταχείμωνο; Μία επέτειος που σηματοδοτεί ακόμη μια πρωτιά της Σύρας. Στις 16 Φεβρουαρίου 1879 έγινε εδώ η πρώτη εργατική κινητοποίηση και απεργία όχι μόνο στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος αλλά και, μάλλον, παγκόσμια, αφού οι περίφημες απεργίες στο Σικάγο καταγράφονται το 1881.
Εκείνη την εποχή, λοιπόν, το νησί μου είχε 21.000 κατοίκους, από τους οποίους πάνω από 2.500 ήταν εργάτες. Στη συντριπτική τους πλειονότητα στα ναυπηγεία, αλλά και στα βυρσοδεψεία (τα ταμπάκικα, των οποίων τα ερείπια υπάρχουν μέχρι σήμερα, και έως τη δεκαετία του 1960 έλεγαν ότι πλανιόταν ακόμη στον αέρα η μυρωδιά από τα δυσώδη υλικά που χρησιμοποιούνταν για την κατεργασία των δερμάτων), στα κλωστοϋφαντουργεία («πεσκιράδικα» – εκ του πεσκίρι – στην τοπική διάλεκτο), στις οικοδομές. Οι συνθήκες εργασίας; Μεσαιωνικές, αφού πίσω από ακμάζουσες μεγαλοαστικές και επιχειρηματικές τάξεις υπάρχουν, κατά κανόνα, δεινοπαθούντες εργάτες. Υποτυπώδη μεροκάματα, 12ωρη εργασία, ένα δίωρο υποχρεωτικής και μάλιστα απλήρωτης απασχόλησης και την Κυριακή, αλλά και η λεγόμενη «κουτουράδα», δηλαδή η κατ’ αποκοπή εργασία.
Η παγκόσμια νομισματική κρίση έκανε χειρότερη την ήδη ασφυκτική για τους εργάτες κατάσταση, εξανεμίζοντας τις πενιχρές αμοιβές τους. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, δημιουργήθηκε στις αρχές του 1879 το πρώτο εργατικό σωματείο στην Ελλάδα, ο Αδελφικός Σύλλογος Ξυλουργών των Ναυπηγείων Σύρου, που σχεδίασε και οργάνωσε την απεργία της 16ης Φεβρουαρίου. Μαζί τους ενώθηκαν και οι βυρσοδέψες και έτσι, για κάμποσες ημέρες, το νησί έζησε πρωτόγνωρες, για τότε, καταστάσεις, με καθημερινές πορείες και συγκρούσεις στους δρόμους της Ερμούπολης και έναν νεκρό χωροφύλακα. Στο τέλος του μήνα, οι εργοδότες συμφώνησαν σε μια μικρή αύξηση των ημερομισθίων, αλλά, λίγες εβδομάδες αργότερα, απέλυσαν περισσότερους από τους μισούς. Και φτου κι απ’ την αρχή μέχρι τον Ιούλιο που, θεωρητικά, ισορρόπησε η κατάσταση.
Ωστόσο είχαν αρχίσει να μαζεύονται τα σύννεφα της παρακμής. Τα ναυπηγεία κατασκεύαζαν ιστιοφόρα, ενώ είχε ανατείλει ήδη η εποχή των ατμόπλοιων (βαπόρια, εκ του vapeur), είχαν αναπτυχθεί άλλα λιμάνια, είχαν δημιουργηθεί άλλα εμπορικά κέντρα, το νησί απεμπολούσε την αίγλη του. Κι εδώ να αναφέρω μια ανακολουθία που υπάρχει στη «Μεγάλη Χίμαιρα» προφανώς λόγω ποιητικής αδείας. Η Σύρα με τις καθημερινές χοροεσπερίδες και τις κυρίες που ακολουθούσαν την παρισινή μόδα είναι η Σύρα της εποχής της «Ψυχολογίας συριανού συζύγου» του Ροΐδη, δηλαδή των μέσων του 19ου αιώνα. Τη δεκαετία του 1930 ήταν πλέον η φτωχομάνα του Βαμβακάρη.
Η Ιστορία στο eBay
Οι φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή που κυκλοφόρησαν στο eBay (εφόσον, βέβαια, αποδειχθούν αληθινές, κάτι καθόλου δύσκολο) είναι συγκλονιστικό ιστορικό ντοκουμέντο. Η συνειδητή πορεία του ανθρώπου προς τον θάνατο, πέρα από τις ιλουστρασιόν κινηματογραφικές εκδοχές, με τους ειδικούς φωτισμούς, τα καλοδιαλεγμένα ρούχα, τα κάτασπρα δόντια των ηθοποιών, όλα εκείνα τα στοιχεία δηλαδή που ωραιοποιούν την τραγωδία. Καθήκον του ελληνικού κράτους να περάσουν στην κατοχή του και να αποτελέσουν το έναυσμα για τη δημιουργία ενός σχετικού μουσείου.