Ενας κόσμος υπό κατεδάφιση
Η Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου ξεκίνησε το 1963 και είναι επί δεκαετίες το μεγάλο χειμερινό ραντεβού των πρωταγωνιστών της διεθνούς πολιτικής. Δηλώσεις πολύ σημαντικές για την πορεία του κόσμου έχουν γίνει από το βήμα του εμβληματικού «Bayerischer Hof», του ξενοδοχείου που τη φιλοξενεί.
Προάγγελος της ρήξης του με τη Δύση ήταν για παράδειγμα η ομιλία του Πούτιν το 2007 όταν χαρακτήρισε τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης «τη μεγαλύτερη καταστροφή του 20ου αιώνα». Δεν επανεμφανίσθηκε αλλά ο Λαβρόφ εξακολούθησε να πηγαίνει και το 2011 υπέγραψαν με τη Χίλαρι Κλίντον τη συμφωνία «New START» για τη μείωση των πυρηνικών όπλων. Αυτή έληξε στις 5 Φεβρουαρίου και οι ΗΠΑ δήλωσαν ότι δεν έχουν πρόθεση να την ανανεώσουν.
Οι διοργανωτές της Διάσκεψης, υψηλόβαθμοι όλοι γερμανοί αξιωματούχοι με εμπειρία δεκαετιών στις διεθνείς σχέσεις, υπέστησαν πέρσι ένα σοκ. Ο πιο σημαντικός προσκεκλημένος, ο αντιπρόεδρος της αμερικανικής κυβέρνησης, Βανς, αγνοώντας κάθε έννοια πρωτοκόλλου, εκφώνησε την πιο προσβλητική ίσως ομιλία στην ιστορία των διατλαντικών σχέσεων μέσα στο «σπίτι» τους. Η εικόνα του επικεφαλής της Διάσκεψης να ξεσπάει σε δάκρυα μετά το πέρας της ομιλίας δεν μπορεί να ξεχαστεί.
Ο Dr. Christoph Heusgen, γερμανός διπλωμάτης εκπαιδευμένος να κρύβει τα συναισθήματά του, υπηρέτησε ως διπλωματικός σύμβουλος της Μέρκελ, της πιο ατλαντίστριας καγκελαρίου, για δώδεκα χρόνια. Το ξέσπασμά του τα είπε όλα, οπότε δεν αποτελεί έκπληξη ότι φέτος κεντρικό θέμα είναι η αποδόμηση της διεθνούς τάξης που οι ΗΠΑ δημιούργησαν το 1945 μετά τη συντριβή της Γερμανίας. «Υπό κατεδάφιση» είναι ο τίτλος που επιλέχθηκε για να περιγραφεί αυτό που συμβαίνει στον κόσμο τον τελευταίο χρόνο.
Η Γερμανία έχει κάθε λόγο να ανησυχεί. Ο «εσωτερικός εχθρός», η Ακροδεξιά, υποστηρίζεται από τη σημερινή αμερικανική ηγεσία όπως επίσης και η γαλλική Ακροδεξιά. Αν στις δύο χώρες που θεωρούνται η ατμομηχανή της Ευρωπαϊκής Ενωσης επικρατήσουν δυνάμεις αντι-ενωσιακές, ο στόχος να υπονομευθεί το ευρωπαϊκό οικοδόμημα γίνεται πιο ρεαλιστικός. Αλλωστε, οι βασικές θέσεις της ομιλίας Βανς περιλαμβάνονται πλέον στη Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ. Ξεκάθαρα αναφέρεται ότι η Ευρώπη θα σβήσει από τον χάρτη αν δεν επιστρέψει στις παραδοσιακές αξίες που πρεσβεύει το κυρίαρχο ιδεολογικό ρεύμα στην Αμερική: να ξαναγίνει λευκή και χριστιανική. Ω, του θαύματος, αντίστοιχες είναι και οι πεποιθήσεις του Βλαδίμηρου Πούτιν.
Οι θέσεις αυτές βρίσκουν ευήκοα ώτα. Ο λόγος; Η ραγδαία αυξανόμενη έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Η Διάσκεψη του Μονάχου δημοσίευσε την έρευνα Munich Security Index 2026 όπου καταγράφονται οι τάσεις της κοινής γνώμης στις χώρες του G7, στις πλουσιότερες δηλαδή χώρες του κόσμου.
Σε όλες η πλειοψηφία πιστεύει ότι οι λύσεις που προτείνουν οι κυβερνήσεις δεν θα βελτιώσουν το μέλλον των επόμενων γενεών. Αυτή είναι η σοβαρότερη απειλή των αναπτυγμένων δημοκρατιών, να θεωρήσουν οι πολίτες τους ότι η έκπτωση της δημοκρατίας μπορεί να βελτιώσει το επίπεδο ζωής τους, όπως συμβαίνει για παράδειγμα στην Κίνα.
Υπάρχει μια ακόμη απειλή, εξίσου σοβαρή, που η Ευρώπη πιθανότατα θα αντιμετωπίσει στο ορατό μέλλον: να θελήσει η Ρωσία να εκμεταλλευθεί το κενό ασφαλείας που θα δημιουργήσει η μείωση της αμερικανικής παρουσίας. Με άλλα λόγια να επιχειρήσει να την αποσταθεροποιήσει με πολλαπλές κρίσεις διαφορετικού μεγέθους από τον πόλεμο της Ουκρανίας αλλά ικανού να πλήξουν την ασφάλειά της. Είναι για τον λόγο αυτό απόλυτη ανάγκη να οργανώσει η Ευρωπαϊκή Ενωση την άμυνά της στηριζόμενη στις δικές της δυνάμεις. Ο χαρακτήρας του επείγοντος που δίνουν χώρες όπως η Γαλλία στον στόχο αυτό δεν είναι προσχηματικός.
Η ανάπτυξη αυτόνομης άμυνας είναι όρος επιβίωσης για την Ευρώπη. Στη συζήτηση που έχει ξεκινήσει μπαίνει και πάλι ένα υπαρξιακό ερώτημα: ποια είναι τα όρια της Ευρώπης. Θα δούμε το επόμενο διάστημα πρωτοβουλίες για μια Ευρώπη πολλών ταχυτήτων με την Ουκρανία να μπαίνει σε τροχιά ένταξης. Θα αυξηθεί η πίεση για μια στρατηγική σχέση με την Τουρκία. Ας είμαστε λοιπόν προετοιμασμένοι.
Η Ινώ Αφεντούλη είναι επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Γεωπολιτικής και Διπλωματίας στο ΕΛΙΑΜΕΠ