O σαφής ορισμός του εργατικού ατυχήματος
Κατά τα ελληνικά συνήθη πλήθυναν οι επιδημιολόγοι των ΜΜΕ με αφορμή το τραγικό ατύχημα στα Τρίκαλα… Κατανοητό, δεδομένου ότι οι καταγραφές θανάτων (θνησιμότητα) και νόσων (νοσηρότητα) είναι αντικείμενο της Επιδημιολογίας, που αποτελεί βασικό κομμάτι της ιατρικής εκπαίδευσης.
Ειδικά για τα ατυχήματα υφίσταται διπλή προσέγγιση στις καταγραφές: ως προς την ανατομική εντόπιση και ως προς την αιτία. Εν προκειμένω, στην αιτία εστιάζεται το ενδιαφέρον, αλλά είναι γνωστή. Μια έκρηξη που οδήγησε σε πυρκαγιά με πέντε θύματα, εργάτριες. Επομένως, οι θάνατοι αυτοί συντελέστηκαν κατά τη διάρκεια της εργασίας, στον χώρο εργασίας και με αφορμή την εργασία. Πλήρης ορισμός εργατικού ατυχήματος. Ανοίγει έτσι η συζήτηση για τις μεθόδους καταγραφής, με πρώτο ζήτημα τον ορισμό του περιστατικού, την αναγνώρισή του.
Το αυθεντικό ενδιαφέρον εστιάζεται στην εγκυρότητα και την πληρότητα των καταγραφών, που ασφαλώς είναι αντικείμενο του κρατικού μηχανισμού. Ιδιαίτερα οι παλαιότερες καταγραφές αναδείκνυαν ποικιλότητα τιμών, αφού υφίσταντο ποινικοποιήσεις του ΙΚΑ και της Επιθεώρησης Εργασίας, που είχαν διαφορές.
Βεβαίως η Επιδημιολογία δεν ανήκει κτητικά στην Ιατρική, αξίζει τον κόπο ωστόσο να επισημανθούν κάποια μεθοδολογικά χαρακτηριστικά της Ιατρικής Επιδημιολογίας. Αν το ενδιαφέρον ήταν να βρεθεί ο πραγματικός απόλυτος αριθμός των ψαριών μιας λίμνης, η τεχνική «σύλληψης – ανασύλληψης» λειτουργεί ως ακολούθως: με μια πρώτη ψαριά καταγράφεται το πλήθος των ψαριών, που αφού μαρκαριστούν ξαναρίχνονται στη λίμνη ζωντανά. Ακολούθως σε μια δεύτερη ψαριά εντοπίζεται η αναλογία των μαρκαρισμένων – «νεοσυλληφθέντων» ψαριών και με ειδική μαθηματική προσέγγιση μπορεί να υπολογιστεί το αυθεντικό μέγεθος. Οσο περισσότερες ψαριές ακολουθήσουν, τόσο αυξάνεται η ακρίβεια του υπολογισμού. Είναι σαφές, επομένως, ότι η πολλαπλή προσέγγιση μπορεί να οδηγήσει σε πληρότητα καταγραφών, αρκεί να γίνει χρήση κατάλληλης μεθοδολογίας και οριοθέτησης περιστατικού.
Για τα εργατικά ατυχήματα (όπως και για τα επαγγελματικά νοσήματα) η συμβολή των συνδικάτων έχει αναδειχθεί από παλιά ως πολύ σημαντική. Αλλωστε, ειδικά για την επαγγελματική νοσηρότητα, η ευχερής σύνδεση του ενεργού εργατικού δυναμικού με τα άτομα που συνταξιοδοτήθηκαν οδήγησε στην αναγνώριση επαγγελματικών καρκίνων, που εκδηλώθηκαν χρονικά εκτός εργασιακού βίου. Αν όντως το ζήτημα είναι η πληρότητα των καταγραφών των εργατικών ατυχημάτων, υπάρχουν τεχνικές μεθοδολογικές λύσεις.
Πολιτικά, πάντως, υπάρχουν καταγγελίες για κατευθυντήριες οδηγίες μη καταγραφής των λεγόμενων τροχαίων εργατικών ατυχημάτων και προφανώς πολύ συχνά είναι ασαφής και ο πληθυσμός αναφοράς.
Κλασικό παράδειγμα ασαφούς πληθυσμού αναφοράς είναι ο αγροτικός πληθυσμός για τον οποίο ούτε τα επαγγελματικά ατυχήματα ούτε οι επαγγελματικές νόσοι καταγράφονται. Παρά το γεγονός ότι σήμερα μέρος του αγροτικού πληθυσμού (μόνο οι ασφαλισμένοι στο ΙΚΑ εργάτες γης) καλύπτεται από τον ΕΦΚΑ. Η προηγούμενη επί μακρόν ασφαλιστική κάλυψη από τον ΟΓΑ, ο οποίος δεν αποζημιώνει ατυχήματα που συμβαίνουν στη διάρκεια της εργασίας, οδηγεί και στη μη αναγνώριση και καταγραφή όλων των σχετικών ατυχημάτων και νόσων ως επαγγελματικών. Αραγε καταγράφονται τα ατυχήματα σε παράτυπους μετανάστες ιδίως όταν είναι εργάτες γης ή απασχολούμενοι στον κατασκευαστικό τομέα; Ας σημειωθεί ότι υφίσταται ευρωπαϊκή εκτίμηση υποκαταγραφής στην Ελλάδα (Greek statistics).
Μήπως όλη αυτή η τεχνική συζήτηση των τελευταίων ημερών μειώνει τη δραματικότητα της απώλειας των πέντε εργατριών και παραλείπει τη σοβαρότητα της αναγκαιότητας λήψης προληπτικών μέτρων και ελέγχων, που είναι τα προαπαιτούμενα, ώστε να μην υπάρχουν εργατικά ατυχήματα και επαγγελματικά νοσήματα;
Η Αθηνά Λινού είναι καθηγήτρια Επιδημιολογίας και Πρόληψης Χρόνιων Επαγγελματικών Νόσων, της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, και ιδρύτρια του Ινστιτούτου Προληπτικής, Περιβαλλοντολογικής και Εργασιακής Ιατρικής «Prolepsis», ανεξάρτητη βουλευτής Αθήνας.
Ο Θ.Κ. Κωνσταντινίδης είναι καθηγητής Ιατρικής ΔΠΘ, κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Υγείας ΔΠΘ και διετέλεσε πρόεδρος και γενικός διευθυντής του ΕΛΙΝΥΑΕ.