Δεν θα μας σώσουν οι αρχαίοι Ελληνες και Ρωμαίοι
«Ακρόπολη: Το σύμβολο του δυτικού πολιτισμού». Η φράση, σε μια από τις ιστοσελίδες που πληροφορούν τον επισκέπτη για τα μνημεία και τους αρχαιολογικούς χώρους, φαντάζει ίσως αθώα. Βεβαίως, ο προσεκτικός αναγνώστης θα παρατηρούσε ότι όταν κατασκευάστηκε η Ακρόπολη η έννοια του δυτικού πολιτισμού δεν υπήρχε, όπως δεν υπήρχε η έννοια της «Δύσης» όπως τη συνηθίσαμε από τη νεωτερικότητα και μετά. Θα αναρωτιόταν, επίσης, για ποιο λόγο δεν επιλέχτηκε μια περιγραφή που να παραπέμπει στο ότι θεωρείται – επισήμως και με βάση την ίδια την UNESCO – ένα μνημείο της παγκόσμιας κληρονομιάς. Βεβαίως, εάν σκεφτούμε ότι η Ακρόπολη θεωρήθηκε και θεωρείται κατεξοχήν σύμβολο της «Δύσης» και απαρχή αυτού που αναδρομικά κατασκευάστηκε ως δυτικός πολιτισμός, ακόμη και εάν αυτό σήμαινε την ταύτιση της Ακρόπολης με τις σκοτεινές πλευρές της Δύσης, την αποικιοκρατία, τον λευκό ρατσισμό, τον φασισμό, ίσως η φράση να είναι ακριβής.
Η σχέση μας με τον κλασικό πολιτισμό, την Αρχαία Ελλάδα και την Αρχαία Ρώμη, κάθε άλλο παρά πολιτικά ουδέτερη είναι. Σε διαφορετικές περιπτώσεις και διαφορετικά συγκείμενα η κλασική αρχαιότητα αποτέλεσε σημείο αναφοράς για διαφορετικές πολιτικές τοποθετήσεις. Θεωρήθηκε το σημείο νομιμοποίησης των σύγχρονων πολιτικών μορφών, από τον κοινοβουλευτισμό έως το κράτος δικαίου, αλλά και η απολογία των μορφών κοινωνικού αποκλεισμού και της βαναυσότητας που συνόδευσαν τη νεωτερικότητα. Γι’ αυτό και είναι τόσο φορτισμένες οι αντιπαραθέσεις γύρω από τη σχέση μας με την κλασική αρχαιότητα, αλλά και γιατί εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τη διδασκαλία των ελλήνων και των ρωμαίων συγγραφέων ως ένα αντίδοτο στις σύγχρονες μορφές βαρβαρότητας. Η πρόκληση είναι να αναλογιστούμε εάν μπορεί να υπάρξει μια «Μαύρη Βίβλος» της πρόσληψης της αρχαιότητας και με αυτή ασχολείται το βιβλίο του καθηγητή Ρωμαϊκής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης Τζιούστο Τραΐνα με τίτλο «Θα μας σώσουν οι Ελληνες και Ρωμαίοι από τη βαρβαρότητα;», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου σε μετάφραση του Αχιλλέα Καλαμαρά.
Κλασικές σπουδές υπό απειλή
Για τον Τραΐνα οι κλασικές σπουδές δεν απειλούνται μόνο από μια τεχνοκρατική και επιστημονίστικη λογική που προκρίνει τις θετικές επιστήμες και την τεχνολογία ως κέντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας, αλλά και από τα «φίλια πυρά» ορισμένων υπερασπιστών τους. Αναφέρει τις επιθέσεις που δέχτηκε ο Νταν-Ελ Παντίγια Περάλτα, που από παράτυπος μετανάστης βρέθηκε καθηγητής στο Πρίνστον, για τον τρόπο που ανέλυσε την ιδεολογική χρήση της κλασικής αρχαιότητας ως δικαιολόγηση της αποικιοκρατίας, ενώ το έργο του δείχνει πώς οι κλασικές και ανθρωπιστικές σπουδές μπορούν να είναι σύμμαχοι των μαύρων και όσων υφίστανται τον ρατσισμό. Ή υπενθυμίζει τον υπερβολικό τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε η «Μαύρη Αθηνά» του Μάρτιν Μπέρναλ (βιβλίο που ας σημειώσουμε ότι παραμένει αμετάφραστο στα ελληνικά παρότι έχει μεταφραστεί η πολεμική της Λέφκοβιτς εναντίον του).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν οι αναχρονισμοί που επισημαίνει ο Τραΐνα ιδίως όταν χρησιμοποιούμε ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα ως αναλογία για σύγχρονα ερωτήματα. Υπενθυμίζει ότι η διαδεδομένη έκφραση «παγίδα του Θουκυδίδη» που χρησιμοποιείται ως εξήγηση του αναπόφευκτου χαρακτήρα μιας σύγκρουσης ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα, βασίζεται σε παρανάγνωση ενός αποσπάσματος του Θουκυδίδη που δεν περιλαμβάνει αναφορά σε «αναπόφευκτη» σύγκρουση ως αποτέλεσμα της αύξησης της αθηναϊκής ισχύος και άρα δύσκολα μπορεί να αναχθεί σε κανόνα που θα ερμήνευε σύγχρονες αντιθέσεις.
Νομιμοποίηση βάναυσων καθεστώτων
Αλλωστε, έχουμε αρκετά παραδείγματα οικειοποίησης της αρχαιότητας για τη νομιμοποίηση μεταγενέστερων βάναυσων καθεστώτων. Οι ναζί προσπάθησαν να καταδείξουν τη συνέχεια ανάμεσα στην αρχαία Ελλάδα και τη ναζιστική Γερμανία (παρότι ταλαντεύτηκαν και προς τη συνέχεια με τους αρχαίους Γερμανούς), ενώ ο μουσολινικός φασισμός θα σφραγιστεί, όπως υπενθυμίζει ο Τραΐνα, από «πομπώδεις και γελοίες εξιδανικεύσεις της ρωμαϊκότητας», συμπεριλαμβανόμενης της προσπάθειας να αντιστοιχηθεί η αποικιοκρατική επέκταση της Ιταλίας στην επέκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Βεβαίως, η αναφορά ήταν κάπως επιλεκτική: ναζιστές και φασίστες διανοούμενοι απολογητές της «φυλετικής καθαρότητας» επέδειξαν ιδιαίτερη εχθρότητα στον ρωμαίο αυτοκράτορα Καρακάλα που με αυτοκρατορικό διάταγμα έδωσε την ιδιότητα του πολίτη σε όλους τους υπηκόους της Αυτοκρατορίας, επικριτική τοποθέτηση που υιοθετούν και σήμερα ακόμη δεξιοί και ακροδεξιοί υποστηρικτές των «κλειστών συνόρων» σε μετανάστες και πρόσφυγες.
Αντίστοιχα, ο Τραΐνα υπενθυμίζει τον τρόπο που τόσο στο παρελθόν όσο και σήμερα, η εμμονή με το ελληνορωμαϊκό παρελθόν και τη συμβολική του φόρτιση οδηγεί και σε πλήθος παραλλαγών ενός κλασικοπρεπούς κιτς, από την ανακατασκευή της Βίλας του Ερκουλάνο στο Μουσείο Γκέτι στο Μαλιμπού και το διαβόητο Ceasar’s Palace στο Λας Βέγκας έως θεματικά πάρκα εμπνευσμένα από την Αρχαία Ρώμη που λειτουργούν ή σχεδιάζονται σε διάφορα σημεία, ουσιαστικά μια συστηματική θεαματικοποίηση της αρχαιολογικής κληρονομιάς. Την ίδια στιγμή οι κλασικές σπουδές είναι σε ένα μεταίχμιο. Ολοένα και περισσότερο δεν αποτελούν το κέντρο των ανθρωπιστικών επιστημών και αντιμετωπίζουν περικοπές δαπανών και πανεπιστημιακών εδρών. Κατά τον Τραΐνα η κατάσταση επιδεινώθηκε και από την τάση υπερεξειδίκευσης που περιόρισε κατά πολύ τη δυνατότητα διαλόγων τόσο ανάμεσα στους κλάδους των κλασικών σπουδών όσο και ανάμεσα στις κλασικές σπουδές και άλλες ανθρωπιστικές επιστήμες.
Η σχέση μας με την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα παραμένει ιδιαίτερα αντιφατική και συχνά προβληματική. Στα καθ’ ημάς θυμόμαστε το αρχαιοελληνικό κλέος σε κατά καιρούς εθνικιστικών εξάρσεων (ο Τραΐνα υπενθυμίζει τη χρήση του αστεριού της Βεργίνας και από τις δύο πλευρές των συνόρων όσο ήταν ενεργό το Μακεδονικό) ή όταν σκεφτόμαστε τη «βαριά βιομηχανία» μας (γιατί ανεξαρτήτως του εάν είναι σύμβολο του δυτικού πολιτισμού η Ακρόπολη είναι και σύμβολο του ελληνικού τουρισμού), αλλά την ίδια στιγμή οι κλασικές σπουδές δεν θεωρούνται ακριβώς πρώτης γραμμής όταν σχεδιάζουμε αναλυτικά προγράμματα ή πανεπιστημιακή στρατηγική.
Υπάρχει μέλλον για τις κλασικές σπουδές;
Για τον Τραΐνα οι κλασικές σπουδές είναι σε σταυροδρόμι. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν τις χρειαζόμαστε. Σίγουρα δεν μπορούν να μας σώσουν από τη βαρβαρότητα, αλλά μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα τι σημαίνει αυτή. Κοντολογίς «οι Ελληνες και Ρωμαίοι μας κάνουν καλύτερους […], αλλά με την προϋπόθεση ότι δεν περιμένουμε από αυτούς να σώσουν τον κόσμο».