Εντουάρ Λουί: «Η γλώσσα για τη βία διαμορφώνει την ίδια τη βία»
«Το βιβλίο αυτό ξεκίνησα να το γράφω μετά τον θάνατο του αδελφού μου. Οταν η μητέρα μου μού ανακοίνωσε τον θάνατό του, η πρώτη μου σκέψη ήταν πως επρόκειτο για την ιστορία ενός κοινωνιολογικού πεπρωμένου: ένας άντρας πέθανε στα 38 του εξαιτίας της κοινωνικής του τάξης, του αλκοόλ, του τόπου όπου γεννήθηκε. Ξεκίνησα να γράφω με αυτή τη βεβαιότητα. Οσο έγραφα, τόσο καταλάβαινα πως κάτι πήγαινε λάθος. Το λάθος ήταν δικό μου. Ηταν η ιστορία μιας πληγής. Μιας κατάθλιψης. Η ιστορία ενός άντρα που δεν ταίριαξε ποτέ στην κοινωνική του τάξη. Σε αντίθεση με τον πατέρα μου – μια τυπική φιγούρα της εργατικής τάξης, ενταγμένη πλήρως στη θέση της, με μια ζωή σωματικής φθοράς, εργασίας και σιωπής».
Οταν ο Εντουάρ Λουί συστήθηκε στο γαλλόφωνο αναγνωστικό κοινό, πάνω από μία δεκαετία πριν, έμοιαζε με την πτώση ενός κομήτη: γλώσσα απλή, χωρίς ιδιαίτερες λογοτεχνικές πιρουέτες και μια αναπολογητική χρήση του προσωπικού του βιώματος στα αυτομυθοπλαστικά του βιβλία ήταν αρκετά για να προκαλέσουν σοκ και διαρκείς συζητήσεις. Η χρήση του βιώματός τους όμως δεν αποτελεί απλώς την αφηγηματική του ύλη. Στα βιβλία του, την «οικογενειακή του σάγκα», όπως την αποκαλεί, η οποία ολοκληρώθηκε με την «Κατάρρευση» που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αντίποδες (μετάφραση: Στέλα Ζουμπουλάκη), μιλάει για την οικογένειά του, ανατέμνοντας την ίδια στιγμή ζητήματα τάξης, βίας, ταυτότητας, σεξουαλικότητας και κοινωνικού ντετερμινισμού.
Αφορμή για τη συζήτησή μας είναι η «Κατάρρευση», το βιβλίο που έγραψε για τον αδελφό του, μετά τον θάνατο του τελευταίου.
Η λέξη – κλειδί αυτής της συνταρακτικής αφήγησης είναι τα όνειρα. «Στην παιδική μου ηλικία, το όνειρο ήταν μια μεγαλύτερη τηλεόραση, ένα καλύτερο αυτοκίνητο, ένα ταξίδι στην Disneyland. Τα όνειρα των περισσότερων ανθρώπων διαμορφώνονται από τον κοινωνικό ντετερμινισμό και τις κοινωνικές μας συνθήκες. Αλλά όσον αφορά τον αδελφό μου, η πραγματικότητά του απέτυχε να διαμορφώσει τα όνειρά του. Τα όνειρά του ήταν πολύ μεγάλα. Ετσι το βιβλίο είναι η ιστορία κάποιου που ονειρεύτηκε υπερβολικά, που κατέρρευσε εξαιτίας αυτών των ονείρων. Και αυτά τα όνειρα αποδεικνύουν ότι η κοινωνική του τάξη απέτυχε να τον διαμορφώσει – σε αντίθεση με τον πατέρα μου, σε αντίθεση ακόμη και με μένα. Με έναν τρόπο, ο αδελφός μου ήταν πιο ελεύθερος από μένα. Το δικό μου όνειρο, όταν ήμουν παιδί, ήταν να είμαι το πιο αρρενωπό αγόρι. Αλλά απέτυχα – και επειδή απέτυχα, πήγα στο λύκειο. Δεν είχα άλλη επιλογή. Ηταν ο μόνος τρόπος να ξεφύγω από τους νταήδες, από τους ανθρώπους που με έφτυναν, και να ξεφύγω από τους γονείς μου. Οταν είσαι 14 και εργάτης, το σχολείο είναι η μόνη διαφυγή. Μετά το όνειρό μου έγινε να είμαι ο πρώτος στο σχολείο. Ετσι τα όνειρά μου μετακινήθηκαν μαζί μου. Ενώ για τον αδελφό μου, υπήρχε κάτι έξω από την κοινωνία στο μυαλό του, κάτι που η κοινωνία απέτυχε να σχεδιάσει και αυτό το βιβλίο εξερευνά το γιατί. Οταν λέω ότι η κοινωνία απέτυχε να τον διαμορφώσει, δεν εννοώ ότι ήταν τελείως έξω από τα πάντα. Επειδή είχε αυτά τα μεγάλα όνειρα, κοίταζε γύρω του για εργαλεία να ξεφύγει από τη στενή του πραγματικότητα. Και στην πραγματικότητα, τα μόνα εργαλεία που είχε ήταν εργαλεία που τον φυλάκιζαν ακόμη περισσότερο στο κοινωνικό του πεπρωμένο. Ηθελε να ξεφύγει απεγνωσμένα – γι’ αυτό έπινε αλκοόλ. Το αλκοόλ είναι ένας τρόπος διαφυγής. Οταν πίνεις, για μία ώρα ξεχνάς πού είσαι, ποιος είσαι. Σου δίνει μια τεράστια αίσθηση ευτυχίας. Ξέφευγε μέσω της βίας. Οταν ο αδελφός μου ήταν βίαιος, ήταν η μοναδική στιγμή στη ζωή του που αποκτούσε δύναμη – τη δύναμη που ονειρευόταν. Και η ιδεολογία της αρρενωπότητας τον ενθάρρυνε να εκφράζει αυτή την αρρενωπότητα. Ετσι η βία – ακόμη και η υπερβολική βία – έγινε για εκείνον ένας τρόπος διαφυγής».
Προσπαθεί να ξεφύγει
Η «Κατάρρευση» μιλάει για έναν άνδρα που προσπαθεί ξανά και ξανά να ξεφύγει, αλλά όλα τα εργαλεία που βρίσκει γύρω του τον παγιδεύουν όλο και περισσότερο. Για τον Λουί τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Ως γκέι άτομο, όταν συνειδητοποίησε ότι έπρεπε να ξεφύγει, από τη φτώχεια του γαλλικού Βορρά και το οικογενειακό του περιβάλλον, δεν είχε άλλη επιλογή από το να βρει άλλα εργαλεία – γιατί τα εργαλεία που είχε ο αδελφός μου δεν ήταν διαθέσιμα σε εκείνον. «Η αρρενωπότητα δεν δούλευε για μένα· η βία δεν δούλευε για μένα. Ετσι ήμουν αναγκασμένος να βρω εργαλεία όπως οι σπουδές, τα βιβλία, η κουλτούρα – και αυτά τα εργαλεία όντως μου επέτρεψαν να ξεφύγω».
Περιτριγυρισμένος από τη φτώχεια του γαλλικού Βορρά, ο αδελφός του Εντουάρ Λουί, ψήφιζε όπως πολλοί, Ακροδεξιά. «Το να γράφω για τον αδελφό μου ήταν πολύ δύσκολο, γιατί είναι το είδος σώματος για το οποίο η σύγχρονη Αριστερά δεν θα παλέψει. Ηταν ένας βίαιος τύπος, που χτυπούσε γκέι ανθρώπους για πλάκα, χτυπούσε γυναίκες, άφηνε μελανιές στα πρόσωπά τους, ψήφιζε Ακροδεξιά. Ο πατέρας μου ήταν κάτι άλλο – έλεγε βίαια πράγματα όπως πολλοί πατέρες, αλλά ο αδελφός μου ήταν άλλο επίπεδο.
Είναι η υπερβίαιη φιγούρα που εκπροσωπεί όλα όσα η αριστερά πολεμά σήμερα – και σωστά. Αλλά αυτό σημαίνει ότι δεν έχει πολιτικό χώρο στην Αριστερά. Και οι μόνοι άνθρωποι που προσποιούνται ότι εκπροσωπούν άτομα σαν εκείνον είναι η Ακροδεξιά. Και αντί να δημιουργήσουν έναν χώρο όπου θα μπορούσε να απελευθερωθεί από αυτή τη βία, την ενθαρρύνουν. Μιλούν για παράδοση, για φύση. Λένε ότι το φύλο είναι φυσικό, η ανδρική βία είναι φυσική. Ετσι από τη μία έχεις ανθρώπους που δεν θα παλέψουν ποτέ για αυτόν· από την άλλη, ανθρώπους που προσποιούνται ότι μιλούν για λογαριασμό του αλλά τον παγιδεύουν σε αυτό που είναι. Οταν έγραφα, βρέθηκα αναγκασμένος να δημιουργήσω έναν χώρο για ένα σώμα σαν το δικό του. Δεν υπήρχε χώρος για ένα σώμα σαν του αδελφού μου στην Aριστερά – για να τον κατανοήσει, για να καταλάβει από πού ερχόταν αυτή η βία, για να την εξηγήσει. Και αυτό πηγαίνει εντελώς κόντρα στη σύγχρονη κυρίαρχη αντίληψη, όπου η προσπάθεια να κατανοήσεις τη βία θεωρείται ύποπτη, απαράδεκτη».
Μια νέα γλώσσα
Η προσπάθειά του να βρει έναν χώρο για το σώμα του αδελφού του, όπως λέει, εξελίχθηκε συγχρόνως σε μια φορμαλιστική εξερεύνηση. Το βιβλίο αυτό, μας λέει, απαιτούσε μια νέα γλώσσα, το υπάρχον λεξιλόγιο εμφάνιζε διακριτά όρια. «Η υπερ-βία της γλώσσας ήταν ένα από αυτά τα όρια. Σε κάποιο σημείο του βιβλίου, λέω ότι ο τρόπος που μιλούσε ο αδελφός μου δεν έχει θέση στη λογοτεχνία επειδή ήταν υπερ-βίαιος. Οταν μιλούσε για μια γυναίκα με την οποία έκανε σεξ, έλεγε απαίσια πράγματα. Μιλούσε έτσι συνεχώς. Δεν μπορείς να γράψεις ένα βιβλίο με αυτή τη γλώσσα. Είναι άσχημη· σε κάνει να αισθάνεσαι άβολα. Ακόμη και το να τη μεταγράψεις, σε κάνει να νιώθεις παράξενα συνένοχος. Αλλά πώς εκπροσωπείς τη βία αυτών των αντρών αν κάνεις τη γλώσσα αόρατη; Η γλώσσα είναι κομμάτι της βίας. Οπότε αυτό απαιτούσε δουλειά.
Η γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να μιλήσουμε για τη βία διαμορφώνει την ίδια τη βία. Δεν είναι το ίδιο να λες «οι ομοφυλόφιλοι δεν είναι μέρος της κοινωνίας» και να λες αυτό που θα έλεγε ο αδελφός μου: «Πρέπει να βάλουμε ένα καυτό σίδερο στον κ*** τους για να σκοτώσουμε αυτά τα καθίκια». Οχι το ίδιο – ακόμη κι αν εκφράζει την ίδια ιδέα. Η γλώσσα είναι η βία».
Κλείσαμε τη συζήτηση μιλώντας περισσότερο για λογοτεχνία και τη διάκριση μεταξύ συγγραφέα και έργου. Ο ίδιος δεν μπορεί να ξεχωρίσει αυτά τα δύο. «Γιατί είναι και ο συγγραφέας που το έγραψε. Θα έλεγα: η λογοτεχνία μπορεί μόνο να είναι αριστερή. Δεν υπάρχει δεξιά λογοτεχνία. Ακόμη και όταν ο συγγραφέας είναι δεξιός – όπως ο Φόκνερ όταν έκανε ρατσιστικές δηλώσεις, ή ο Σελίν όταν έκανε ναζιστικές δηλώσεις – στα καλά τους βιβλία, τα βιβλία είναι αριστερά εξ ορισμού. Γιατί η λογοτεχνία αφορά την πραγματικότητα. Αν γράψεις ένα βιβλίο όπου οι μαύροι είναι εντάξει, έχουν όλα τα προνόμια, και δεν υπάρχει ανισότητα – το βιβλίο είναι κακό γιατί δεν είναι πραγματικότητα. Είναι ψέμα. Οπότε η λογοτεχνία μπορεί μόνο να είναι αριστερή».
Edouard Louis
Η κατάρρευση
Μτφ. Στέλα Ζουμπουλάκη
Εκδ. Αντίποδες 2025, σελ. 208
Τιμή 15,50 ευρώ