Απλά μαθήματα ιστορικής επιτυχίας – Οι χώρες που έκαναν τις αδυναμίες, πλεονεκτήματα
Το 1648, χρονιά κατά την οποία υπογράφεται η καταλυτική για την Ευρώπη Συνθήκη της Βεστφαλίας, η Ολλανδία αποκτά την ανεξαρτησία της από την Ισπανική Αυτοκρατορία. Με τον καιρό τα εμπορικά της δίκτυα επεκτείνονται σε όλο τον κόσμο και η χώρα παίρνει τη θέση της Πορτογαλίας στο εμπόριο. Τα ολλανδικά πλοία μεταφέρουν μπαχαρικά από την Ανατολή, ζάχαρη και καπνό από την Καραϊβική. Το Αμστερνταμ, όπου ήδη από το 1602 έχει ανοίξει το πρώτο χρηματιστήριο του κόσμου, γίνεται η καρδιά της οικονομικής δραστηριότητας παγκοσμίως. Η Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών και αργότερα η Εταιρεία Δυτικών Ινδιών κυριαρχούν. Στην πίσω όψη αυτής της επιτυχίας, βέβαια, κρύβεται το δουλεμπόριο από την Αφρική και η εκμετάλλευση των σκλάβων που στέλνονται στις φυτείες του Νέου Κόσμου.
Πώς αυτό το μικρό έθνος κατέληξε εμπορική υπερδύναμη «παράγοντας» παράλληλα τους κορυφαίους Ρέμπραντ και Βερμέερ; Πώς προώθησε τη φιλελεύθερη δημοκρατία, την ανεκτικότητα και τη δημοκρατική αντιπροσώπευση; Αυτά είναι τα ερωτήματα που θέτει στο βιβλίο του «Γιατί αυτοί πέτυχαν» (Μετέχμιο) ο Οδυσσέας Αθανασίου, πρώην μέλος του ΔΣ του ΣΕB. Οπου «αυτοί», ο αναγνώστης θα πρέπει να φανταστεί, εκτός από την Ολλανδία και την Πορτογαλία, τη Βενετία, την Εσθονία (της ψηφιακής καινοτομίας), τη Νότια Κορέα (της τεχνολογίας) και τη Σιγκαπούρη του διεθνούς εμπορίου. Με καλή εποπτεία της οικονομικής και πολιτιστικής ιστορίας, αλλά και αναφορές στην Ιστορία των Ιδεών (ξεχωρίζει ίσως εδώ λόγω τίτλου το «Γιατί τα έθνη αποτυγχάνουν» των Ατζέμογλου – Ρόμπινσον), ο συγγραφέας καταγράφει το διάνυσμα των έξι δυνάμεων που αποτελούν case studies επιτυχίας. Και μάλιστα με το εργαλείο της αφηγηματικότητας ώστε τα δεδομένα και τα πορίσματα από τη διεθνή βιβλιογραφία (αναφέρεται στο τέλος του βιβλίου) να εντάσσονται σε μια συναρπαστική εξιστόρηση.
Εχει ξεχωριστό ενδιαφέρον, λοιπόν, ότι στο παράδειγμα της Ολλανδίας επισημαίνεται ξεχωριστά ο ρόλος της θρησκείας, καθώς πυροδότησε την αναταραχή ανάμεσα σε καθολικούς και προτεστάντες (κυρίως καλβινιστές): «Το 1566 η ένταση κορυφώθηκε με την Εικονομαχία. Καλβινιστές επιτέθηκαν σε καθολικές εκκλησίες καταστρέφοντας θρησκευτικές εικόνες, βιτρό, αγάλματα και πίνακες, σε μια πράξη συμβολικής απόρριψης του καθολικισμού. Ο Φίλιππος Β’, φανατικός καθολικός, θεώρησε χρέος του να καταστείλει τη θρησκευτική μεταρρύθμιση και να επαναφέρει τους προτεστάντες στο καθολικό δόγμα. Η αυταρχική στάση του και οι θρησκευτικές του πολιτικές άναψαν τη σπίθα για ακόμα μεγαλύτερες συγκρούσεις, που θα διαμόρφωναν το μέλλον της περιοχής».
Ο συγγραφέας φαίνεται ότι είχε εξαρχής μπροστά του τον περίφημο «ιδανικό αναγνώστη», ο οποίος θα ήθελε να διαβάσει μεν για την ιστορικοκοινωνική εξέλιξη των έξι κρατών, αλλά στη συνέχεια να μάθει τους παράγοντες επιτυχίας τους. Και αυτά ακριβώς τα δύο μέρη περιέχει κάθε κεφάλαιο του βιβλίου. Ειδικά στην περίπτωση της Ολλανδίας, λοιπόν, ο Αθανασίου θα θυμίσει, εκτός άλλων, τη γεωγραφία ως κλειδί της ολλανδικής ισχύος («στο κομβικό σημείο μεταξύ της Βαλτικής, της Βόρειας Θάλασσας και των κύριων εμπορικών δρόμων της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης»). Αλλά και την κουλτούρα αυτονομίας και αντίστασης ύστερα από τον Ογδοηκονταετή Πόλεμο (1568-1648) με την Ισπανία. Την επίδραση του καλβινισμού («η επιτυχία στον κόσμο ως ένδειξη θεϊκής ευλογίας» και «η κουλτούρα σκληρής δουλειάς, προσωπικής υπευθυνότητας και αυτοπειθαρχίας») και της τέχνης, τη θρησκευτική μετανάστευση και τον ρόλο της μεσαίας τάξης.
Το Top 5 της επιτυχίας
Αντίστοιχα θα είναι τα πορίσματα και για τις άλλες πέντε δυνάμεις, ώστε στο τέλος ο συγγραφέας να καταγράφει τους πέντε σημαντικότερους παράγοντες που οδήγησαν στην ανάπτυξη και ωρίμαση των κρατών: τη γεωγραφία, τα ιστορικά γεγονότα μαζί με τις γεωπολιτικές συνθήκες, τους θεσμούς, την πολιτική ηγεσία και διακυβέρνηση και την κουλτούρα. Οπως ο ίδιος θα τονίσει: «Το μήνυμα του βιβλίου είναι ξεκάθαρο και αισιόδοξο: τίποτα δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Η μοίρα ενός λαού δεν χαράσσεται ανεξίτηλα ούτε καθορίζεται αποκλειστικά από το μέγεθός του. Ακόμα και τα πιο μικρά, τα πιο αδύναμα κράτη μπορούν να αναδειχθούν σε πρωταγωνιστές της Ιστορίας αν αξιοποιήσουν τα δυνατά τους χαρτιά, αν προσαρμοστούν στις προκλήσεις της εποχής τους, αν χαράξουν τον δικό τους δρόμο προς την επιτυχία». Αναπόφευκτα η ανάλυση φέρνει κατά νου – όχι χωρίς κάποια δόση μελαγχολίας – την περίπτωση της Ελλάδας και τον τρόπο με τον οποίο δομήθηκε εξαρχής το νεοελληνικό κράτος. Αυτόν τον οποίο καταγγέλλει ο Παναγιώτης Κονδύλης στην «Παρακμή του αστικού πολιτισμού» ως συμπεφωνημένο αλισβερίσι ανάμεσα στο κράτος και τον πολίτη, οι αντηχήσεις του οποίου φτάνουν ως τις μέρες μας με φαινόμενα τύπου ΟΠΕΚΕΠΕ. Φέρνει επίσης κατά νου τις διαβόητες «παθογένειες» που λειτουργούν ως τροχοπέδη ακριβώς στην πορεία του κράτους, η οποία δυνητικά περιέχει και καταστροφές και θριάμβους.
Από εδώ ξεκινάει μια παράλληλη ανάγνωση, λοιπόν, η οποία αναπόφευκτα συμπαρασύρει και την ελληνική ιστορία (μικρότερη σαφώς σε σχέση με ορισμένα από τα άλλα κράτη). Κάθε φορά που ο αναγνώστης διαβάζει για το τεχνολογικό άλμα της Εσθονίας ή τη δημόσια στέγαση μέσω απαλλοτριώσεων της Σιγκαπούρης ή τη σημασία της εκπαίδευσης στην οικονομική αναγέννηση της Νότιας Κορέας, δεν μπορεί παρά να φέρει στο μυαλό τις αντίστοιχες υστερήσεις, παραλείψεις, τα δειλά βήματα και – γιατί όχι; – τις κατακτήσεις της Ελλάδας. Ετσι κι αλλιώς, μοναδική συνταγή επιτυχίας δεν υπάρχει. Και κάθε κράτος οφείλει να εσωτερικεύσει τα συμπεράσματα της Ιστορίας, που και πάλι δεν προσφέρεται σαν λυσάρι για να βρουν οι επόμενοι έτοιμες απαντήσεις. «Η ανάπτυξη δεν είναι μια στατική κατάσταση. Είναι μια συνεχής πράξη επιλογής: θεσμών, αξιών, ηγεσίας και πολιτικών… Είναι ζήτημα βούλησης». Να, λοιπόν, που αργά ή γρήγορα θα φτάναμε στο επίμαχο σημείο: την ατομική ευθύνη που αντανακλά στο γενικότερο αίτημα της κοινωνίας. Πρόοδος ή στασιμότητα. Οπισθοδρόμηση ή μεταρρύθμιση.
Οδυσσέας Αθανασίου
Γιατί αυτοί πέτυχαν
6 κράτη, από τη σκιά στην κορυφή
Εκδ. Μεταίχμιο, 2025, σελ. 488
Τιμή 18,80 ευρώ